Kirkjuárið
Skrifað upp eftir almanaki Hins íslenska Þjóðvinafélags.
Skýringarnar við janúar-maí eru samdar af Jóni Sigurðssyni „forseta“ og birtust í Almanakinu 1878-1879.
Skýringarnar við Hvítasunnu og júní - des eru eftir Guðmund Þorláksson og birtust í Almanakinu 1883.
1. janúar Nýjársdagur
Nýjársdagur er upphaflega einungis áttund eða áttundarhelgi (octavus) jóladagsins. Rómverjar héldu minningu dagsins í árinu með mikilli viðhöfn og kenndu daginn við Janus, goð sitt. Friður, gleði og vinsemd var fremst í sæti hjá öllum; húsin voru uppljómuð, borð sett fram og búin beini. En gleðin tók stundum yfir hóf og þegar kristni komst á, þá bönnuðu prestarnir þessa heiðnu ósiði og lögðu ríkt á, að þeim yrði útrýmt, en það gekk harðla tregt. Á sjöttu öld var fyrst farið að halda nýársdaginn helgan sem kristna hátíð í minningu umskurnar Krists, en sú elsta prédikun á nýjársdag sem til er, er eftir Beda prest, ekki langt frá árinu 700. Byrjun ársins hefur ekki heldur alls staðar, eða á öllum tímum, verið haldin þennan dag, eftir því sem tímatalið hefur verið margbreytilegt. Rómverjar töldu frá byggingu Rómarborgar (ab urbe condita) og höfðu nýár sitt um vorið. Grikkir töldu eftir kappleikum þeim sem haldnir voru við Olympia og byrjuðu ár sitt með sumarsólstöðum. Gyðingar, Kaldear og Sýrar héldu nýjár á haustin. Í páfabréfum frá tólftu og þrettándu öld er talið eftir hinu svonefnda flórentínska tímatali, þá byrjar árið 25. mars. Stundum er talið með ýmsu öðru móti, sem hér yrði of langt að tilgreina. Eftir hinu forna íslenska tímatali er upphaf ársins um miðsumar, þegar byrja heyanna mánuður. Það sannast af því, að næsti mánuður heitir tvímánuður, þ.e. annar mánuður árs og byrjar nokkru fyrir höfuðdag. Á kaþólsku öldunum á Íslandi byrjuðu menn að telja byrjun árs frá jólunum og töldust hafa svo eða svo margar jólanætur, sem þeir höfðu lifað eða voru margra ára gamlir, talið eftir jólunum. Af þessu eldir eftir enn í dag, að menn telja aldur sinn eftir jólanóttum og á sextándu öld var það enn almennt, t.a.m. í Danmörku, að áraskiptin eru talin frá jóladegi. Januarius, fyrsti mánuður ársins er í almanaki Guðbrands biskups (1571) kallaður miðsvetrarmánuður. Í þeim mánuði byrjar þorri, eftir hinu íslenska mánaðatali og er þýðing þess heitis dregin af (að) þverra, þorrinn, því þá fara að þverra byrgðir manna, en sumir draga það af, að í þeim mánuði má búast við harðasta kafla (þorra) vetrarins. Danir kalla þennan mánuð Glugmaaned, og er það líklega sama og „glyggmánuður“, það er „hríðarmánuður“ og er það svo sem mótsett því, að þeir kalla Febrúar Blidemaaned“, svo sem væri blíðumánuður.
6. janúar Þrettándinn
6. janúar er þrettándi dagur eftir jól og almennt kallaður þrettándi. Í kaþólskum sið kallast þá Epiphania, þ.e. opinberunarhátíð, því á þeim degi var talið, að Kristur hefði opinberast með fjórföldum hætti hér á jörðu. Í þeirri minning var það forn siður, að skíra börn á þessum degi, og af því Krists fæðingarstjarna var þá upp runnin fyrir heiðingjum, þá var sá siður innleiddur að unglingar gengu um og báru stjörnu og léku einskonar heilaga leiki, sem lutu að því, hvernig vitringarnir komu til Jerúsalem og tilbáðu nýfædda barnið Jesús og færðu því gjafir. Þetta var oft sýnt í kirkjunum í kaþólskum sið og kirkjurnar voru þá allrar ljósum prýddar, svo að fyrir þá sök var þrettándinn kallaður ljósa-hátíð. Um vitringana er talað mikið í helgra manna sögum kaþólskra manna og í kvæði Jóns biskups Arasonar, Ljómunum. Eru þeir nefndir Caspar, Melchior og Baltasar. Aðrir nefna þá öðrum nöfnum. Saga um ena heilögu þrjá konunga er til á íslensku og rituð að líkindum á fimmtándu öld, á skinnbók í bókhlöðu Svíakonungs í Stokkhólmi, nr. 3 í arkarbroti. Þrettándinn var lengi haldinn sem mikill helgidagur og var fyrst af tekinn 1770 (kansellíbréf 9. Marts 1771) eftir tilskipun sem Struense útvegaði.
7. janúar Eldborgarmessa
Á Eldborgarmessu skyldi slökkva jólaeldinn og jólaboðsgestir ríða af garði. Þá voru jólin úr garði gengin. Þess er getið að á Þelamörk í Noregi var þessi dagur helgur haldinn og kallaður Eldbjargardagur, í minning þess að sólin var þá að koma aftur fram með yl sinn og eld eftir sólhvörfin. Þá var drukkið Eldbjargarminni. Matmóðirin í húsinu kom inn með ölbolla, staðnæmdist fyrir framan eldstóna og drakk skál eldsins með þessum formála:
Svo hár minn eldur,
en hvorki hærri né heitari heldur.
Síðan var drukkið svo, að menn settust á gólfið með bollann millum fóta sér og hendur fyrir aftan bakið, tóku síðan bollann upp með tönnunum, tæmdu hann og köstuðu honum aftur fyrir höfuð sér. Ef bollinn kom niður á hvolfi, þá var maður feigur og skyldi deyja á ári því sem fór í hönd.
Þessi dagur er í Danmörku og Noregi helgaður Knúti hertoga. Það var Knútur lávarður, sonur Eiríks eygóða Danakonungs. Hann var hinn vinsælasti maður í Danmörku og var settur jarl í Slésvík en síðan var hann svikinn af Magnúsi Nikulássyni frænda sínum og drepinn á Sjálandi nálægt Hringastöðum, 7. janúar 11312. Sonur hans var Valdemar Danakonungur hinn fyrsti, sem fékk páfann til að lýsa yfir helgi Knúts 1770. Í Knytlinga sögu er sagt frá um ætt og uppruna Knúts lávarðar og um Valdimar son hans og fleiri ættmenni.
10. janúar Páll einbúi
Páll einbúi var einsetumaður og andaðist hérumbil árið 341. Sumir telja hann fyrsta einsetumann. Saga af Páli heremita er líklega hin sama og er til á íslensku heil í skinnbók frá fimmtándu öld í Stokkhólmi, nr. 2 í arkarbroti.
11. janúar Brettívumessa
Hennar dagur var haldinn í Noregi og á Íslandi frá fornu og er haldið að hún hafi verið frá Írlandi (Brictiva). Af henni er á Íslandi komið konunafnið Broteva, sem nú er orðið sjaldgæft, en var fyrrum tíðkanlegt. Þegar talið var fólk á Íslandi 1860 voru þó í Eyjafjarðarsýslu einni fimm Brotevur, en annars staðar á landinu var víðast engin með því nafni og engin er þá nefnd Brettiva.
Hyginus (sem minnst er á við 12. janúar) var tíundi biskup í Róm, sem talið er. Um hann er sagt, að hann hafi fyrstur skipað guðfeðgin við barnaskírn, svo að skírð börn væri ekki hjálparlaus í ofsóknum móti kristnum ef þau missti foreldra sína eða yrði munaðarlaus. Hann leið píslarvættisdauða á dögum Antoninus keisara og var grafinn í Róm á þessum degi.
13. janúar Geisladagur
Geisladagur er nefndur svo í Skálholtsbók af Kristnirétti Þorláks og Ketils („Frá hinum þrettánda degi jóla eru nætur sjö til geistladags“) og í Sturlungu og Laurentíus biskups sögu (1331) en þó er uppruni dagsins ekki öldungis viss. Það er reyndar alkunnugt, að helgir menn voru kallaðir geislar, svo sem Einar Skúlason kallar Ólaf konung helga geisla guðs miskunnar sólar“, en hvort Hilarius biskup, sem þessi dagur er helgaður, og andaðist á Frakklandi 369, hafi sérstaklega verið kallaður svo, er ekki kunnugt, og vér ætlum það ekki hafi verið, þó Finnur biskup vilji hafa leitt heiti dagsins þaðan. Það virðist og heldur langt seilst til nafnsins, að draga það af nafni eins af hestum Ásanna, Gils eða Gísl, sem Finnur Magnússon í Goðafræðis orðabók sinni. Líklegast virðist, að nafnið sé dregið af jólaljósunum og því nafni þrettándans, að hann er kallaður ljósa-hátíðin, því þá mátti seinasti dagur jólanna vel kennast við geisla hinnar afliðnu ljósa-hátíðar. Þegar þrettándi var haldinn helgur, þá var pistillinn á þeim degi tekinn úr Spádómsbók Jesaja 60. kafla (vers 1-7) þar sem segir: „Statt upp og tak við birtunni! því þitt ljós kemur og dýrðin drottins rennur upp fyrir þér. Sjá, myrkur er yfir jörðinni og dimma yfir þjóðunum, en yfir þér upp rennur drottinn og uppi yfir þér opinberast hans dýrð. Heiðingjarnir munu stefna á ljós þitt og konungarnir á ljómann sem upp rennur yfir þér. Það mátti sannlega segja, að geislar af jólaljósunum stæði af þessum degi.
15. janúar Maurus
Þessi dagur er kenndur við Maurus, sem sumir telja ábóta og lærisvein hins helga Benedikts, sem hafi andast þennan dag árið 584, en aðrir segja sé hinn sami og Hrabanus Maurus sem var merkismaður mikill fyrir lærdóm sinn á dögum Karlamagnús keisara og þar eftir. Hann var fæddur í Mainz, varð ábóti í Fulda og síðan erkibiskup í Mainz og andaðist þar 856. Sumir telja hann til 4. Februari. Hann var lærisveinn Alkuins, hins nafnfræga kennara keisarans Karlamagnús og hefir eftirlátið sér mörg rit sem enn eru til. Þess má geta, að hann var fyrstur manna til að fylgja því fram, að prédikað yrði á þjóðversku eða á alþýðumáli, í staðinn fyrir á latínu, sem áður hafði verið venja. Saga á íslensku um Maurus hinn helga (ábóta, en ekki Hrabanus) er til heil á skinnbók frá 15. öld í bókhlöðu Svíakonungs í Stokkhólmi, nr. 2 í arkarbroti.
17. janúar Antoníusarmessa
Antoníus er kallaður hinn helgi og hinn mikli, því hann var fyrstur og frægastur einsetumaður. Hann var fæddur í Neðra-Egyptalandi og tók fyrir sig þegar í æsku sinni að gefa sig í einsetu. Ekki gekk honum þó til þess lestrarfýsn, því hann var ekki bóklæs, en hann vildi slá huga sínum allsendis frá veröldinni. Hann samdi reglu um það, hvernig einsetumenn skyldu haga til hjá sér þegar þeir væru saman og fékk nokkra aðra til að sameina sig um að játast undir þessar reglur. Þessi uppruni var hinn fyrsti til munklífis reglu og var hún stofnuð 305. Hann andaðist 361, 105 ára gamall að sagt er. En það er regla, að andlátsdagur helgra manna er talinn fæðing þeirra, eins og talið var hjá hinum fornu Egyptum. Af Antoníus hinum helga er rituð saga á íslensku og er til brot af henni á skinnbók í safni Árna Magnússonar og sagan heil á skinnbók frá fimmtándu öld í Stokkhólmi í bókhlöðu Svíakonungs, nr. 3 í arkarbroti.
20. janúar Bræðramessa
Bræðramessa er haldin í minningu eftir tvo rómverska menn, Fabianus og Sebastianus. Þessir menn voru þó ekki bræður og áttu reyndar ekkert skylt hvor við annan. Fabianus varð biskup í Róm, tuttugasti og fyrsti í röðinni og bar það til með undarlegum hætti. Hann kom til Rómaborgar árið 238, til að vera við biskupskosníng. Þá bar svo til, að þar kom dúfa fljúgandi inn í salinn, þar sem verið var að kjósa, og settist á höfuð fabians. Þetta þótti öllum þeim, sem voru að kjósa, bending frá guði, og var hann kosinn til biskups. Síðan var hann biskup 14 ár. Það sem mest liggur eftir hann er það, að hann byggði kapellur yfir marga píslarvotta. Hann var drepinn í hinni miklu ofsókn Decius keisara árið 250 og var gefið að sök, að Filippus keisari, sem hann hafði skírt, hefði gefið honum allt gullhús sitt eða fjársjóðu.
Sebastianus var drepinn löngu síðar, þegar Diocletianus var keisari. Hann var hraustur hershöfðingi og var fyrst bundinn við stólpa og skotinn með örvum, en varð ekki skotinn til dauðs og var þá sleginn þar til hann dó. Það var árið 302. Um Sebastianus hinn helga er rituð saga á íslensku og eru brot af henni frá fjórtándu og fimmtándu öld á skinni í safni Árna Magnússonar, en hún er heil í skinnbók í bókhlöðu konungs í Stokkhólmi, nr. 3 í arkarbroti frá fimmtándu öld.
21. janúar Agnesarmessa
Agnes var rómversk mær af góðum ættum og var kristin. Heiðingjar vildu kúga hana til að þjóna við hof sitt en hún vildi ekki. Sonur höfðingja nokkurs, sem hét Symphoranius, vildi eiga hana en hún vildi ekki, því hann var heiðinn. Hun var stungin með hnífi til bana árið 306 þennan dag, sem messudagur hennar er haldinn. Um hana og píslarvætti hennar er kvæði á íslensku sem heitir Agnesar diktur. Til er og saga af henni, lítið brot í safni Árna Magnússonar í bókhlöðu konungs í Stokkhólmi nr. 2 í arkarbroti nokkuð stærra. Á messudag Agnesar voru tvö hvít lömb færð frá Agnesar klaustri til Péturskirkjunnar í Róm og af ull þeirra unnin bönd sem voru kölluð pallia og lög yfir biskupa þegar þeir voru vígðir (Dipl. Isl. I, 587). Af þessum paliis fékk páfastóll miklar tekjur.
25. janúar Pálsmessa
Pálsmessa er haldin í minning þess, þegar Páll postuli snerist frá ofsóknum móti kristnum og varð einn hinn ypparsti af Krists lærisveinum. Hann var fæddur í Tarsus, litlum bæ í Ciliciu í Litlu Asíu og var uppalinn í Gyðinga lærdómi í flokki Farísea, hjá hinum merka meistara Gamalíel. Hann ofsótti hþá harðlega kristna menn og var sendur til Damaskusborgar í þeim erindum, en á leiðinni snerist hann til trúarinnar á Krist. Hann var þá skírður og nafni hans breytt og kallaður Paulus, þar sem hann áður hét Saulus. Atburður sá, sem kom honum til að breyta trú sinni, er sagður í Postulasögunni í 9. kafla. Upp frá því var hann hinn ákfasti boðberi kristinnar trúar, fór víða og stofnaði söfnuði og ritaði bréf til þeirra sem eru meðal bóka Nýja testamentisins, því hann var tekinn í röð postulanna þó hann hefði aldrei verið lærisveinn Krists sjálfs. Af Páli postula eru ritaðar miklar sögur á íslensku, bæði í Postula sögum og svo sérstaklega og eru margar þeirrar fornar og merkilegar. Þær eru seinast gefnar út á prent af Unger, prófessor í Kristjaníu í Noregi 1874.
Það hefur verið trú í Noregi, að Páll sá, sem Pálsmessa dregur nafn sitt af, hafi verið annar en postulinn, kappi mikill og mesti bogmaður, hafa þeir því á rímstöfum sínum rist það boga, sem þessi messudagur er settur og kallað þar „Pál skyttara“ eða Pál með bogann, sem háði bardaga framan af deginum en hélt síðara hluta dagsins helgan.
Eftir sögunum var Páll postuli hálshöggvin með sverði og því hefur mynd hans eftir Thorvaldsen sverð til einkennis. Það getur og táknað hans hvössu mælskulist og málsnilldar. Píslarvætti hans er talið hafa orðið á árinu 66 eftir Krists fæðing.
Febrúar er kallaður í almanaki Guðbrands biskups Föstugángsmánuður. Hann var hjá Rómverjum upphaflega seinasti mánuður ársins en síðar hinn annar í röðinni og dró nafn af hreinsunar- og friðþægingarfórnum sem hétu februa og voru einkanlega bornar fram í þessum mánuði.
1. febrúar Brígidarmessa
Brígida er sögð hafa verið heilög mær á Írlandi á fimmtu eða sjöttu öld. Nafnið Brigída varð á Íslandi Bríet eða Bríget og hafa stöku konur borið það nafn. Svipað er nafnið Birgitta, sem einnig er til og er orðið frægast af Birgittu hinni helgu. Hún lifði í Svíþjóð á fjórtándu öld og hefur eftirlátið sér spádómsbók og fleiri rit, sem haldin eru heilög og menn höfðu almennt trú á. Hún var sjálf tekin í helgra manna tölu 7. okt. 1391.
2. febrúar Kyndilmessa
Dagurinn er ýmist nefndur kyndilmessa eða hreinsunarhátíð Maríu, því þann dag átti María að hafa haldið hreinsunarhátíð sína, 40 dögum eftir fæðingu Krists. Eiginlega er nafnið Kyndilmessa komið af misse candelarum, eða kertamessa, af því að þá voru vígð kertaljósin sem átti að hafa til kirkjunnar árið um kring. Kyndilmessuhátíð var var skipuð af Justinianus keisara 524, en þá var pestnæmur sjúkdómur í Miklagarði og treystu menn því, að María mundi eyða pestinni. Sergíus páfi skipaði síðan (690) að vígja skyldi á kyndilmessu öll þau kerti sem ætluð væri til kirkjunnar á árinu. Í Róm vígir páfinn sjálfur kertin og stökkvir á þau vígðu vatni og fær síðan kardinálum til að bera þau um kirkjuna og um göturnar. Sá siður, að leiða konur í kirkju eftir barnsburð er kominn frá kyndilmessunni og þeim helgisiðum sem þarvið voru tíðkaðir. Konan skyldi bíða í 6 vikur og síðan skyldi hún fara til kirkju og þrjár konur eða fleiri fylgja henni. Prestur fékk þá vaxkerti að gjöf og „offur“ að auki og leiddi konuna í kirkju með tendruðu ljósi. Í skipun Magnús biskups Gissurarsonar (1224) er skipað svo fyrir, að konur þær einar sem eiga börn með bændum sínum, skuli leiða í kirkju með logandi kerti, en ekki aðrar konur sem börn eiga (í lausaleik), Dipl. Isl. safn I, 437 og víðar.
Af því vaxljós voru vígð, trúðu menn því, að þau ræki á burt alla illa vætti, því sú trú var á um allt það sem vígt var og vaxljós voru einkum látin brenna við vöggur óskírðra barna, við sóttarsængur sjúkra manna, við líkbörur o.s.frv.
Um veðráttufar höfðu menn höfðu menn mikla trú á kyndilmessu. Það er gömul trú og hefir að minnsta kosti verið almenn í Noregi, að björninn liggi kyrr í skjóli um veturinn, fæðulaus og sjúgi hramma sína, því segja þeir að aldrei sé að óttast ófrið fyrir peníng af birni á vetrardag, heldur úlfi einungis. Því kalla og skáld á Íslandi veturinn „bjarnar nótt“, því þá sofi björninn. Það er munnmæli, að björninn liggi á eina hliðina fram til kyndilmessu en snúi sér þá og liggi á hinni hliðinni til vordaga.
3. febrúar Blasíusmessa
Blasíus var biskup í Armeníu og lét líf í píslarvætti hér um bil 302, þegar Diokletianus var keisari. Þennan dag byrjar vetrarvertíðin á Suðurlandi en ekki er leyft að leggja net þá enn í kringum Faxaflóa. Í Noregi hafa menn viljað draga það af nafni Blasíus, að þennan dag væri blástursamt og því þora menn ekki að nefna daginn með sínu rétta nafni, því þeir óttast, að þá muni blása mikil hvassviðri. Blasíus biskup hafði lifað lengi í helli einum, undir ofsóknum Diocletians og læknað ýmsa sjúkdóma bæði á mönnum og fé, en seinast var hann tekinn og píndur og að lyktum hálshöggvin 3. febrúar 283. Saga af honum er rituð á íslensku og er til á skinnbókum í safni Árna Magnússonar og á skinnbók í bókhlöðu Svíakonungs í Stokkhólmi nr. 2 í arkarbroti. Brot af sögunni hefir átt Magnús Stephensen háyfirdómari í Viðey og er meðal handrita hans í safni háskólans í Kaupmannahöfn, nr. 23 á skinni.
4. febrúar Veronika
Dagurinn er kenndur við Veroniku. Þessi kona var Gyðingur og bjó í Jerúsalem. Hún var sú hin sama, eftir því sem segir í hinum helgu sögum, sem hafði verið blóðfallssjúk í tólf ár og varð heil þegar hún snerti klæðafaldinn Krists (guðspjall 24. sunnudags eftir Trinitatis). Þegar Kristur gekk og bar krossinn varð Veronika á vegi hans og léði honum klút til að þurrka af sér svitann. Í klútnum varð síðan eftirmynd hans og urðu mörg jarteikn ef sá klútur var borinn yfir menn eða skepnur. Um þetta er ort í Veroniku kvæði og segir þar að Veronika hafi dáið um sama leyti sem Titus Vespaianus vann Jerúsalem og eyddi hana.
10. febrúar Skólastíkumessa
Skólastíka var heilög mær og var systir Benedikts frá Nursia sem var höfundur munkareglu Benediktinamunka. Hann heimsótti einu sinni systur sína og vildi síðan halda heim aftur á tilteknum degi, en hún gat það með bænum sínum, að þrumur og regn kom svo mikið, að hann varð að setjast um kyrrt hjá henni þann dag og komst ekki af stað fyrr en daginn eftir.
Langafasta
Langafasta hefst samkvæmt venju á miðvikudegi í sjöundu viku fyrir páska, það er að segja á öskudag, sem getur verið á bilinu frá 4. febrúar til 10. mars.
Fasta var mjög algeng hjá Austurlandaþjóðum. Gyðingar héldu föstu á hverju ári og hjá Tyrkjum er heill mánuður á árinu föstutími (innsk. Ramadan). Frá Gyðingum tóki kristnir menn upp þann sið að fasta og meðan kaþólskur siður var, þá voru miklar föstur, því að ótöldum föstudeginum í hverri viku var jólafasta og nýjársfasta og sæluviku-fasta var fjórum sinnum á ári. En þó var merkilegust páskafastan eða langafasta, sem stundum sem stundum er talin til níu vikna eða 70 daga (níu vikna fasta). Þetta er talið með miklum heilögum þýðingum. Guðs fólk var, segja menn, 70 ár í útlegð og fékk síðan að snúa heim til föðurlands síns. Hér er fyrirmynd um hið jarðneska líf kristinna manna, meðan þeim er bægt frá að komast til hinnar himnesku Jerúsalem og til minningar um þetta var sett inn í kirkjuárið 70 daga tímabil sem er kennt við föstuna. Það taldist aftur á bak frá hvíta laugardegi, sem kallaður var in albis, eða laugardeginum fyrir fyrsta sunnudag eftir páska og var sá dagur (það er sjötugasti dagur þar á undan) kallaður Septuagesima eða sjötugasti dagur. Næsti sunnudagur var kallaður Sexagesima, þ.e. sextugasti dagur. Þar eftir föstuinngangs sunnudag, Quinquagesima, þ.e. fimmtugasti dagur og fyrsti sunnudagur í föstu Quadragesima, svo sem þá væri 40 dagar til páska. Allar þessar föstutíðir höfðu sínar þýðingar og takmarkanir. Munkar með ströngum reglum byrjuðu með níu vikna föstu, prestarnir með sjö vikna föstu og alþýða með fyrsta sunnudeginum í föstu. Og þessi fösturegla er frá sjöttu öld eftir Krist. Upphaflega var fastan einungis langifrjádagur og laugardagurinn fyrir páska. Á fimmtu öld og máske fyrr, voru menn farnir að halda þriggja daga föstu á hverri árstíð: Í Mars vorföstu, í Júní sumarföstu, í September haustföstu og í Desember vetrarföstu. Þetta var kallað jejunium quatuor temporum eða „fjögra árstíða fasta“ og tvær af þessum lögðust saman við langaföstu og jólaföstuna.
Þegar fastan var nú orðin svo löng, að hún átti að standa frá öskudegi til skírdags, þá þurfti fólk að búa sig undir svo langa föstu og iðrunartíð og það var gjört með því að auka sem mest gleðina áður en föstutíminn byrjaði og prestarnir tóku vægilega á því. Þaðan er sprottin gleði sú og leikar sem altítt er í kaþólskum löndum að hafa áður en fastan byrjar. Það heitir á alþýðumáli „carneval“ og er dregið af carne vale (far nú vel kjöt!). Gleði þessa og leiki vilja menn leiða útaf siðum hjá Rómverjum, sem höfðu leiki Pan skógagoði til minningar um þetta mund ársins og kölluðu Lupercalia. En hér var og margs annars að minnast. Fastan varð að standa um 40 daga, því svo marga daga fastaði Móses á Sínaí fjalli, svo marga daga fastaði Jesús á eyðimörku, eins og fyrsta sunnudags guðspjallið í föstunni segir frá. Svo mörg ár voru Gyðingar á eyðimörkinni og þar eftir héldu þeir páska. Svo marga daga gekk einnig Elías spámaður fastandi. Þegar fastan byrjaði átti hver að hylja sig í sekk og dreifa ösku yfir höfuð sér eftir sið Gyðinga, þegar þeir héldu iðrunar og bænadaga.
Þessir siðir, sem fylgdu föstuhaldinu hafa einnig verið tíðkaðir á Íslandi á kaþólsku öldinni og nokkuð eldir eftir af þeim enn. Mánudaginn í föstuinngang höfðu menn til skemmtunar grímuleiki og þess konar. Þriðjudaginn skyldu menn eta svo mikið kjöt, að manni lægi við spreng (sprengikvöld) og kjötið skyldi vera hangið kjöt, til þess að það væri réttilega kallaður „gamli Adam“. Ekki var heldur neitt því til fyrirstöðu að menn ættu þjónustur sínar fyrir vinstúlkur, því þetta er gömul föstuinngangsvísa (sbr. Isl. þjóðsögur II, 573, Maurers isl. Volkssagen, 207):
Þriðjudags kvöld í föstuinngáng
það er mér í minni,
þá á hver að hlaupa´í fáng
á þjónustunni sinni..
En eftir að fastan var byrjuð þá voru engin grið og hver sem ekki gat „setið í föstunni“, með því að nefna aldrei kjöt, mátti eiga von á vítagjöldum. Sá siður, að karlmenn bæri ösku og kvenfólk stein á öskudaginn, er sett til iðrunarmerkis. Í biskupa-annálum síra Jóns Egilssonar er sagt frá, að á pálmasunnudag hafi verið brenndir pálmar, sem menn kölluðu, eða seljuviður á altarissteinunum til ösku og askan geymd til þess að dreifa á menn á öskudaginn. En síðan, eftir að prestarnir hættu þessu og siðaskiptin urðu, þá varð úr þessu eins konar leikfang og skiptust karlar og konur á að hjálpa hvort öðru til iðrunarinnar. Þess vegna varð það kvenfólksins ætlunarverk að koma ösku á karlmennina en þeir aftur að koma steinum á kvenfólkið, en steinarnir tákna annað hvort hið sama og askan eða þá hegning sem konur fengu stundum fyrir ávirðingar sínar, eða bera steina úr bæ. Sú hegning tíðkaðist víða, en þó varla á Íslandi.
Stranga föstu þolir engin maður í 40 daga, enn síður í 70 daga. Þetta fundu bráðum hinir kristnu söfnuðir sem tíðkuðu fösturnar. Það var því snemma, að ýmislegt var tekið til bragðs til að gjöra föstuna bærilegri. Það var þá leyft, að að menn mætti borða þurran mat. Það kölluðu menn að „þur-fasta“ en forðast kjöt, egg og heitan mat. Þetta þótti enn of hart og var þá farið að leyfa að borða fisk um föstuna og vegna heilsunar ýmsan annan mat, en þó því aðeins, að biskup eða páfi leyfði. En þetta kostaði ærna peninga og það urðu þeir að gjalda sem vildu njóta þess konar línkindar. Eins og kunnugt er, þá kaupa Suðurlanda þjóðir mikinn fisk frá Íslandi og öðrum löndum til að hafa fyrir föstumat. Ítalir, Spánverjar og Potugalsmenn fá mikinn fisk keyptan eða fluttan til sín, en Frakkar gjöra út heilan flota skipa til fiskveiða og hafa háar tollaálögur fyrir aðrar þjóðir, því þeir vilja bægja öllum öðrum þjóðum frá að flytja fisk til Frakklands, svo þeir geti setið einir sem mest að fiskverslun sinni.
22. febrúar Pétursmessa
Pétursmessa er einnig kölluð Péturs stóll. Sá dagur er í minningu þess, að Pétur postuli stofnaði biskupsstól í Antiochia á Sýrlandi og er sagt að hann hafi verið þar 7 ár biskup áður en hann kom til Rómarborgar, en kaþólskir segja, eins og kunnugt er, að Pétur postuli hafi verið fyrstur páfi í Róm og ríkt í 25 ár. Það eru kölluð „ár Péturs“ eða aldur Péturs, en það hefur lengi verið trú kaþólskra manna, að engum væri lént að sitja svo lengi á páfastóli. Þó er Pius páfi níundi sem nú situr að völdum (þ.e. 1878, innskot FK), búinn að ríkja lengur og það svo um munar. Í minning Péturs postula er einkum haldin minning hans rómverska stóls (cathedra Romana), og talin til 18. janúarmánaðar. Í Péturskirkjunni í Róm er sýndur forn tréstóll sem Pétur postuli á að hafa setið í.
Það eru munnmæli í Noregi um Pétursmessu, að Pétur kasti heitum steinum í vatnið svo að ekkert vatn leggi eftir þann dag og engin sjávarís sé tryggur þaðan af en það sem viðrar á Pétursmessu-nótt, það helst við í 40 daga. Með Pétursmessu er talið að vorið komi. Af því að þessi Pétursmessa er sú fyrsta sem fellur til á árinu, þá skulum vér geta þess að eins og nærri má geta eru sögur ritaðar á íslensku um Pétur postula og margar kirkjur sem honum voru eignaðar áttu sögu hans. Eru þær samdar á þrettándu öld og síðan. Nú eru þær prentaðar í útgáfu Ungers, sem fyrr var getið og áður í Postula sögum í Viðey.
24. febrúar Mattíasmessa
Matthíasmessa er kennd við einn af Krists 72 lærisveinum og var kosinn til postula með hlutkesti rétt skömmu eftir Krists himnaför í staðinn fyrir svikarann Júdas (Postulas. 1. kafli). Hann segja menn hafi fyrstur prédikað lærdóminn í Júðalandi og Galíleu og síðan á Blálandi (Æthiopia). Um Matthías postula er saga á íslensku rituð og prentuð í Postula sögum. Dagur þessi er kallaður Hlaupársmessa því á hlaupárum er þar einum degi skotið inn og heitir Matthíasmessa. Sá dagur er þá 25. dagur Februars.
Marsmánuður var upphaflega hjá Rómverjum fyrsti mánuður ársins fram á Julius Cesars daga en síðan var hann kallaður hinn þriðji. Í almanaki Guðbrands biskups er hann kalaður jafndægramánuður, því í þeim mánuði verða vorjafndægur, nálægt Benediktsmessu eða í seinustu viku góu.
3. mars Jónsmessa Hólabiskups á föstu
Á þennan dag fellur Jónsmessa Hóla-biskups Ögmundssonar. Hún var fyrst lögtekin á alþingi ár 1200 og þá voru upp tekin bein hans eða helgur dómur eftir fyrirsögn Brands biskups Sæmundssonar, þennan dag 3. mars og áheit gjör, en hátíð þessi var fallin svo úr gildi að í tíð Auðunnar biskups 1320 þá voru sungnar tíðir aðeins en eigi haldið heilags, en þá var endurnýjuð hátíðin af Auðunni biskupi og skipað að syngja tvöfalt síðan þennan á dag í öllu Hóla stipti. Önnur hátíð í minning Jóns biskups var á andlátsdag hans 23. apríl. Hvorug þessara messna er í danska almanakinu. Af Jóni biskupi helga eru til þrjár sögur og eru prentaðar í Biskupasögum, þær sem á íslensku eru (Biskupas. I. B.); þær eru merkilegar og harla gamlar.
9. mars Riddaradagur
Haldinn í minning 40 riddara. Það er minningardagur þess að 40 rómverskir hermenn voru píndir og seinast brenndir fyrir trúarinnar sakir í borg sem hét Sebasta í Armeníu á tímum Licinius keisara ár 320. Um písl þessara 40 riddara er saga til á íslensku og er á skinnbók í safni Árna Magnússonar nr. 623 4to. Það var trú margra að það sem viðrar á dag 40 riddara, því hinu sama mun viðra í 40 daga á eftir.
12. mars Gregoríusmessa
Dagurinn er haldinn í minning Gregorius páfa hins fyrsta sem og er kallaður hinn mikli. Hann var hinn ágætasti maður og ríkti fyrir og um 600. Það er einkum talið honum til frægðar að hann kom kristni á England. Það var siður hans að kaupa úr þrældómi fátæk börn, einkum af Norðurlöndum, og þess er getið að það hafi verið siður í Noregi, að fátæk bö0rn og einkum stúlkur, hafi klætt sig í alls konar prjál að gamni sínu dagana frá 1. mars til Gregoriusmessu og kallað sig Gregoriusbrúðir og Gregoriussveina og farið svo húsa á milli og beiðast ölmusu. Þetta mun án efa verið sprottið af því, að Gregorius páfi var mikill skólavinur og að honum til heiðursminningar var haldin á Gregoriusmessu hátíð í skólanum en en Gregorius páfi hinn fjórði skipaði messudaginn. Til er saga af Gregorius páfa í safninu af helgum mönnum sem er á skinnbókum í safni Svíakonungs í Stokkhólmi nr. 2 og 3 í arkarbroti.
13. mars Imbrudagar eða Sæluvika (tengjast föstunni og geta því fallið á ýmsa daga, innskot FK)
Þess var áður getið um fösturnar að fjórar föstur voru haldnar á ári, ein á hverjum fjórðungi árs og voru kallaðar fjögra ártíða föstur (jejunia quatuor temporum). Þá var viku fasta í hvert sinn og áttu að gefa fátækum mat sinn, því er kölluð Sæluvika, að þá áttu fátækir að eiga gott. Nafnið er ýmislega afbakað úr latínunni og er orðið Quatember, Tamperdag (á dönsku) og Emberday (á ensku) en á íslensku heita það Imbrudagar. Í einu fornu riti er heiti Imbrudaga leitt af imbres, sem þýðir regnskúrir, svo að Imbrudagar þýða eftir því „skúrdaga“ og segir höfundurinn að það sé af því, að þeir sé „fyrst til regns settir“. Það hefir verið munnmælasaga á íslandi, að á Vestfjörðum hafi verið rík kona, Imbra að nafni, sem hafi haldið vinaboð fjórum sinnum á ári og þar af hafi imbrudagar nafn sitt, því þá hafi hún haldið vinaboð sitt.
Innskot FK: Þriggja daga fasta (eða vikufasta) í upphafi hvers fjórðungs kirkjuársins í katólskum sið. Um þá er getið í íslensku Hómilíubókinni með þessum hætti:
„Imbrudaga hald og mál
Móises bauð Gyðingum að halda imbrudaga ferna á hverjum tólf mánuðum, eina of vor, en aðra of sumar, ina þriðju of haust, fjórðu of vetur.
Á hverri tíð þessa fjögurra bauð hann lýð sínum þriggja daga föstu. En það verða tólf dagar allt saman, sicut tólf mánuður eru í tveimur misserum. Hann setti föstu þá til árs, að menn skyldi biðja Guð miskunnar, að hann gæfi regn á jörðina og ávöxt þann, er alþýðan mætti bjargast við. Imbrudagar of vetur eru til þess settir, að Guð láti eigi svo mikinn þela verða í jörðu, að eigi megi sáði niður koma.
Imbrudagar of vor eru til þess settir, að Guð láti sáð rætast í jörðu og upp renna, er hann lætur fyrst sáið verða í jörð.
Imbrudagar of sumar eru til þess settir, að sá akur rætist og frævist til skurðar, er Guð lét sáinn verða og upp renna.
Imbrudagar of haust eru til þess settir, að Guð láti hirðast og haldast uppskorið korn af akri þeim, er hann lét vaxa og frævast.
En öll boðorð, þau er í inum fornum lögum voru boðin líkamlega, veita oss mikla hjálp, ef vér skiljum þau andlega.
Fernir imbrudagar merkja boðorð fjögurra guðspjalla. Þrír imbrudagar fjórum sinnum haldnir merkja þrenningartrúu þá, er oss er sýnd í fjórum guðspjöllum. Tólf samtaldir imbrudagar merkja kenning tólf postula. Sá heldur andlega imbrudaga, er varðveitir þrenningartrúu og gerist hlýðinn boðorðum fjögurra guðspjalla og kenningum tólf postula. En það er fasta, dag og nótt að varna við allri heims ágirni rangri í farsælum og sjá við óþolinmæði í meinum.
Þessa imbrudaga skal halda of vor og of sumar, of haust og of vetur. Vor merkir æsku óra, því að í æsku þróast líkamsafl sem sólargangur of vor.
Sumar merkir fulltíða aldur, því að þá hefir líkamur allt afl sitt sem sumar allan sólarhita.
Haust merkir elli, því að svo þverr líkamsafl við elli sem sólargangur of haust.
Vetur merkir örvasa aldur, því að þá er líkamur þrotinn að öllu afli og hita sem vetur er sóllauss og kaldur. En sá heldur réttlega alla imbrudaga, er trúlega þjónar boðorðum Guðs í æsku og á fulltíða aldri, í elli og á örvasa aldri.
Enn má þetta mál skilja á annan veg: Sicut imbrudagar voru settir forðum til líkamlegs árs á jörðu, svo skulum vér nú halda þá, að vér náim andlegu ári í hjörtum órum.
Svo sem imbrudagar of vetur eru haldnir, til þess að Guð færi þela úr jörðu, svo að sáð megi niður komast, svo skulum vér nú halda þá ina sömu imbrudaga, að Guð færi úr brjósti óru grimmleiks frost og öfundar þela, svo að orðasáð hans megi koma í hjörtu ór. Þá kemur orðasáð hans í hugskotsjörð óra, er vér girnumst að heyra kenningar og rekum frá oss illsku kulda.
En hvað stoðar að heyra orð Guðs, nema vér varðveitim þau í minningu?
Af því höldum vér aðra imbrudaga, til þess að Guð láti rætast í minningu orðasáð sitt, það er hann seri í hjörtu ór. Þá rætist orðasáð Guðs, er vér leggjum elsku á kenningar hans og sýnum svo sem upprennanda akur af Guðs sáði, það er vér sækjum oft til bæna og til kenningar. En þá stoða oss bænir til heilsu, ef vér þægjum þær Guði með góðum verkum órum, því að til þess eru oss kenningar kenndar, að líf vort batni af þeim.
En af því höldum vér ina þriðju imbrudaga, að Guðs akur frævist, sá er rættist og upp rann í hjörtum órum. Þá frævist akur Guðs í brjósti óru, ef vér færum Guði ávöxt góðra verka af kenningum þeim, er vér heyrðum og elskuðum af hlýðni. Þá eru góð verk ór Guði þæg, ef vér hirðum þau í lítillæti og höldum þeim allt til dauðadags.
Af því höldum vér ina fjórðu imbrudaga, að hirðast megi góðgjörningar órir í lítillæti og í staðfesti, þeir er frævðust af orðum Guðs, að eigi bæri frá oss ofmetnaðar veður ávöxt þann, er vér sömnuðum í góðum verkum.
Ef vér höldum imbrudaga á þessa lund, sem nú er tínt, þá mun Guð gefa oss ár og frið á jörðu, en leiða oss eftir dómsdag í eilífa dýrð með sér á himna. Amen.“
16. mars Gvendardagur
Gvöndardagur eða Gvendardagur er haldinn í minningu Guðmundar Arasonar, Hólabiskups, sem kallaður var hinn góði og var mikil trú á honum um allt Ísland. Af Guðmundi biskupi er saga, eða eiginlega þrjár sögur, sem sjá má af Biskupa sögum (I, 508-618 og II, 3-220) en hið íslenska Bókmenntafélag hefir látið prenta. Hann var fæddur í Eyjafirði 1160, var vígður til biskups á Hólum 1203 og andaðist 1237.Auðunn biskup lét taka upp bein hans 1314 og fylgdi því fram, að hann yrði talinn í helgra manna röð. Skrín hans var sett á Hólum og oftar en einu sinni var fé safnað og sent utan til þess að fá hann tekinn í helgra manna tölu í Rómaborg en því því varð þó aldrei framgengt og féð fargaðist en á Íslandi var hann ávalt dýrkaður með helgum mönnum. Pontoppidan hefur getið um, að einhver Norðmaður hafi dýrkað helga mynd sem hann kallaði Guðmann og hélt vera norræna mynd. Það mun án efa hafa verið líkneskja Guðmundar biskups. Árni Magnússon fékk Ola Römer, stjörnufræðing Dana til að setja Guðmund biskup og Þorlák biskup í helgra manna röð í hinum dönsku almanökum og standa þar nöfn þeirra síðan 1705.
17. mars Geirþrúðardagur
Þessi dagur var haldinn í minning Geirþrúðar hinnar helgu. Hún var abbadís í Brabant (í Niðurlöndum, innskot) og andaðist á þennan dag nálægt 660 eftir að hún hafði verið abbadís í fjórtán á. Henni er lýst í helgra manna tölu af Honorius páfa hinum þriðja löngu síðar, í byrjun þrettándu aldar. Dagur Geirþrúðar var á rímstöfum merktur með broddstaf, því þá sögðu menn, að Pétur postuli kæmi með stafinn sinn og reyndi ísinn með broddinum, hversu sterkur hann væri, því þá væri farið að nálgast vorið og ísinn að veiklast. Á Geirþrúðardag vænta menn hríðar og storma og nafnkenndur er á Íslandi Geirþrúðarbylur sem einu sinni kom á þessum degi og varð mikill skaði að, svo hann var lengi í hafður í minnum.
20. mars Vorjafndægur
Þá er u jafnlangir dagar og nætur og kemur sól upp um miðjan morgun eða því nærri og sest hér um bil um miðaftan. Jafndægrin haust og vor hafa orð á sér fyrir að þá sé stormasamt og eru það kallaðir jafndægrastormar.
21. mars Benediktsmessa
Þessi dagur er í minning Benedikts ábóta í Monte-Cassiono, sem var höfundur hinnar elstu munkareglu á Vesturlöndum er bar hans nafn. Þessi munkaregla varð einhver hin frægasta, einkum fyrir lærdómsiðnir og bókfræði munkanna af þessari reglu. Þeir voru kallaðir svartmunkar, af því að þeir höfðu svört regluklæði. Á Íslandi voru Benediktsmunka klaustur stofnuð á Þingeyrum (1120); á Þverá í Eyjafirði (Munkaþverá 1155), en nunnuklaustur af sömu reglu voru í Kirkjubæ á Síðu (1186) og á Stað á Reynisnesi í Skagafirði (1296). Benedikt ábóti var af greifa-ættum og var fæddur í Nursia á Ítalíu, í því ríki sem þá heyrði undir páfans vald og var kallað kirkjuríki. Hann var ekki eldri en 14 vetra þegar hann tók sig frá veröldinni og tók sér bústað í helli nokkrum á eyðimörku, nokkrar mílur frá Rómaborg. Þar var hann í einsetu um hríð, þar til munkar í klaustri einu þar í nánd völdu sér hann til ábóta. Fljótt kom þar, að þeim þótti hann harður í stjórn sinni og urðu leiðir á reglu hans svo þeir leituðu færis á að fyrirkoma honum, en hann gat forðað sér og flúði aftur í helli sinn. Þar kom að lyktum, að honum annað hvort leiddist einsetan, eða hann hugðist mega gjöra meira gagn með því að stofna munklífi. Hann tók sig þá saman við nokkra aðra sem höfðu verið með honum á eyðimörkinni og réðust þeir á hof nokkurt sem var helgað Apolló og var í nánd við Neapel og tóku hofið. Þar byggði Benedikt klaustur eitt sem hann kallaði Monte-Cassino og setti þar munka til gæslu ár 499. Síðan gaf hann þeim reglu 529 og þar eð mönnum þótti þær skynsamlegri og þarflegri en þær sem áður höfðu verið, þá voru þær teknar bráðlega í lög í mörgum klaustrum. Benedikt vildi umfram allt venja munkana á starfsemi og varna þeim við iðjuleysi. Þess vegna setti hann í reglu sína að þeir skyldi stunda kennslu unglinga í að lesa, skrifa og reikna, kenna kristinn lærdóm, vinna í höndunum og gæta bús í klaustrinu. Hann stofnaði einnig bókasafn, og lagði svo fyrir, að gamlir uppgjafa munkar skyldi skrifa upp nytsamar bækur handa því. Þar með eru mörg rit komin í hendur seinni mönnum, sem annars væru glötuð. Það er kunnugt á Íslandi, hversu merkilegar ritsmíðar voru bæði í Þingeyrarklaustri og á Munkaþverá, svo að vér höfum enn frá báðum þessum klaustrum mörg rit og merkileg, svo sem eftir Karl ábóta Jónsson, Gunnlaug Leifsson, Odd Snorrason, Berg Sokkason o.fl.
Nunnurnar á Kirkjubæ og á Stað í Reynisnesi voru frægar hannyrðakonur og þannig vitum vér með vissu, að Benediktsmunkar og nunnur af þeirri reglu áttu ekki minni frægð skilið á Íslandi fyrir bóklegar og verklegar nytsemdir en annars staðar.
Um Benedikt frá Monte-Cassino er langt skeið ritað í Dialogis, eða samtölum Gregorius páfa (Árn. Magn. nr. 239 í arkarbroti) og af Benedikts sögu er brot í skinnbók í safni Árna 655 í fjögra blaða broti, en sagan er heil á skinnbók í Stokkhólmi (nr. 2 fol.) og er rituð þar líklega með hendi Orms Loftssonar hins ríka, á fimmtándu öld.
25. mars Boðunardagur Maríu
Dagurinn er einnig nefndur Boðunarhátíð Maríu, það er sama hátíð og kölluð er stundum Maríumessa á föstu eða Maríumessa á langaföstu, haldin í minning þess að Gabríel engill var sendur til að boða Maríu mey að hún skyldi son fæða og hans nafn skyldi hún kalla Jesús. Þegar jólin eða fæðing Krists voru sett 25. desember leiddi þar af, að boðunardagurinn varð að vera níu mánuðum fyrr. Í kaþólskum söfnuðum var þessi dagur haldinn með stærstu hátíðum og er enn, síðan hann var lögboðinn, en í lútherskum söfnuðum hefur hann verið minna göfgaður. Í tilskipun 26. október 1770, sem kom út að völdum Struenses var helgidagur þessi og fleiri aðrir felldir niður og var guðspjallið flutt til fimmta sunnudags í föstu en þegar páskar koma í marsmánuði er boðunardagurinn settur á laugardaginn fyrir pálmasunnudag; þó er þessa ekki ætíð gætt í almanökunum. Pistill og guðspjall sem upphaflega er ætlað fimmta sunnudegi í föstu hafa verið felld út. Af Maríu eru ritaðar margar sögur á íslensku sem voru lesnar á Maríumessum og öðrum hennar helgidögum, eru þær á mörgum handritum til enn, en einna merkilegastar á skinnbókum í safni Árna Magnússonar og á bókum í safni Svíakonungs í Stokkhólmi, en af safni þessu hefir Unger gefið út söguna í ritum hins norska Fornfræðafélags, 11ta 12., 14., og 16. bindi.
20.-26. mars Einmánuður byrjar
Einmánuður byrjar á þriðjudegi í síðustu viku mars. Fyrsti dagur einmánaðar var hinn gamli heitdagur Eyfirðinga og Einmánaðarsamkoma. Þess er getið, bæði á Íslandi og í Noregi, að menn höfðu samkomur snemma að vorinu til og ræddu þá um garðasetningar og ýmislegt fleira sem snerti búskap. Þess er getið að Vopnfirðingar höfðu þess konar samkomu á einmánuði um það leyti sem varð víg Geitis í Krossvík seinast á tíundu öld. Þegar sagt er frá um deilur Eyjólfs á Möðruvöllum við ljósvetninga um miðja elleftu öld, þá er sagt að „einmánað öndverðan var samkoma að Hálsi í Hnjóskadal, en nú er (segir í Ljósvetninga sögu) í Kaupángi“. Er því svo að ráða sem samkoman hafi haldist þar lengi en samkomustaðurinn verið fluttur úr Fnjóskadal til Eyjafjarðar. Um einmánaðarsamkomuna í Skagafirði er getið 1261, þegar Gissur jarl Þorvaldsson gekkst fyrir áheitum á Stað á Reynisnesi til þess hallæri batnaði og var það gjört á „einmánaðarsamkomu“. Í Jónsbók er talað um, að gjöra stefnu til garðlags „á einmánaðar samkomu“ og má þar af vita, að samkoma þessi muni hafa tíðkast á hverju ári um þær mundir. Á þriðjudaginn fyrstan í einmánuði 1477 var samkoma lærðra og leikra milli Vargjár og Glerár í Eyjafirði, töluðu þeir um „þau undur og ógnir, sem þá yfir gengu af eldgángi, sandfalli og ösku, myrkrum og ógurlegum dunum“, svo af þessum undrum þreifst fénaður ei við en þó var snjólaus jörð. Endurnýjuðu þeir nú þau heit sem áður höfðu gjör verið, að allir búfastir menn eru skyldir (segja þeir) að koma til Grundar í Eyjafirði þriðjudaginn fyrstan í einmánuði og halda þar lögsamkomu og hafa þar lofmessu af vorri frú. Skal hver maður sá sem í búi er gefa slíka ölmusu sem guð skýtur honum í hug, ei minna en alin þeir sem koma, en þeir sem ei koma og eru í skatti, gjaldi eyri, en þeir sem minni fé eigu og ei koma gjaldi hálfan eyri, en búlausir menn sem eiga tíu hundruð, gefi klipping, en þeir sem fimm hundruð gefi kálfskinn. Skal þessi ölmusa gefast þeim sem í búi liggja og lúka ei seinna en í fardögum og hreppstjórnarmenn gjöra ráð fyrir sitt ár í hverjum hrepp. - Item, að hver maður sem í búi er gefi málsverð á Guðmundardag, hálfa þriðju mörk smjörs, eður annan jafnvirðan mat. Hér með er hver maður skyldugur að syngja pater-noster, sá sem er tólf vetrum eldri og níu sinnum ave-Maria á Maríumessu í föstu. Svo og heitum vér að syngja skyldi enn fimm messur á hverri alkirkju. Sú fyrsta af heilögum anda, önnur af vorri frú, þriðja af öllum guðs englum, fjórða af patronus þeirrar kirkju (þeim sem kirkjan er helguð), fimmta af öllum helgum. Skyldu hér með þeir sem messurnar láta syngja, gefa málsverð eða fæða fátækan mann með hverri messu. Hér til skyldi almúginn syngja þrjá pater-noster-psaltara og tvo Maríu-versa-psaltara og hafa úti hvorutveggja fyrir páska. Svo og heitum vér að halda heilagt visitatio Mariæ að helgi og tíðargjörð sem aðrar Maríu messur og þurrfasta fyrir messudaga Johannis hvorutveggja og hins góða Guðmundar. Svo og lofuðum vér, að halda betur drottinsdaga og laugarkveld og vinna ei framar en kirkjuréttur útvísar og allar hátíðir og svo föstutíðir og einkanlega frjádaginn... Samþykkir þetta vort heit Herra ábóti Einar á Múnkaþverá, Semíngur prestur Magnússon (sira Semíngur Magnússon var prestur að Saurbæ í Eyjafirði frá 1438 til 1485 eða lengur), Brandur Jónsson lögmann og allir góðir bændur og almúgi í greindu takmarki“. - Þetta d. á Grund 14. mars 1562, sömuleiðis 1633 með ráði Magnúsar lögmanns Björnssonar, 26. mars 1726 af Þorsteini prófasti Ketilssyni og líklega oftar, þó þess sé ekki hér getið.
--------------------------------------------------
Innskot:
Hvenær eru páskar?
Páskar eru ekki alltaf á sama tíma hvert ár. Þeir eru svokölluð hreyfanleg hátíð, og miðast við vorjafndægur og fullt tungl. Tímasetning páska hefur ekki alltaf verið sú sama. Samkvæmt tímatali gyðinga (sem er tungltímatal) ber páska alltaf upp á 14. daginn í vormánuðinum Nisan en þá er alltaf fullt tungl. Kristnir menn fluttu fljótlega páskadaginn yfir á næstkomandi sunnudag enda álitu þeir að Jesús hafi risið upp á þeim vikudegi. Allt frá árinu 325 ber páskadaginn ætíð upp á fyrsta sunnudag eftir fyrsta fulla tungl eftir jafndægri á vori. Tunglfyllingardagur þessi er þó ekki raunveruleg tunglfylling heldur er hann reiknaður út samkvæmt ákveðinni reglu en fylgir þó oftast raunverulegri tunglfyllingu nokkuð náið. Í vestrænni kristni geta páskar allra fyrst verið 22. mars og seinast 25. apríl. Grein um páskana má sjá hér.
Í almanakinu 1879 voru páskar 13. apríl. Vegna þess að dagsetning þeirra breytist ár hvert, eins og að ofan greinir, eru skýringar við þá hér settar inn sem sérstakur kafli ásamt hátíðunum sem reiknast úr frá þeim, uppstigningardegi, Hvítasunnu og Þrenningarhátíð (Trinitatis). (FK)
Dymbilvika - Páskar - Uppstigningardagur - Þrenningarhátíð
Pálmasunnudagur
Á Pálmasunnudag er sjálf föstutíðin á enda og byrjar vika sú sem endar föstuna og er kölluð efsta vika. Hún er og kölluð Dymbilvika og er þetta nafn frá kaþólsku tímunum þegar kveikt voru páskaljósin á þeim ljósastjökum sem dymblar voru kallaðir. Voru það einkum þrír seinustu dagarnir fyrir páskana sem kallaðir voru dymbildagar. Dymbillinn var eftir lýsingunni hár ljósastjaki sem smíðaður var til að standa á gólfi. Að ofanverðu eru á dymblinum fjórir armar í kross og á hverjum þrjár kertapípur sem fóru smáhækkandi upp eftir og inn á við. Í miðjunni er ein pípa hæst sem er hin þrettánda á dymblinum. Armarnir líta svo út, sem sjö ljós standi í röð, þrjú til hverrar hliðar frá því sem hæst er og í miðjunni og fara þessar tvennar ljósaraðir lækkandi hvor um sig út til enda á hverjum arminum. Árni Magnússon getur þess, að á hans dögum (1704) hafi dymbill verið til í Skálholtskirkju og af þessum ljósastjaka sögðu gamlir menn að kallað væri dymbilvika og dymbildagar, því þá hafi ekki ljós verið sett í hjálma, hangandi í kirkjum, heldur á þessa dymbla og hafi þau þrettán ljós átt að merkja Krist og hans tólf postula. Þá var og dymbill til í Kirkjubæjar kirkju á Síðu og var myndaður eins og hár ljósastjaki og ljósapípur allt um kring. Í Vilkinsmáldaga er þess getið, að dymbill var til á ýmsum kirkjum, einkum er þess getið á Strönd í Selvogi, á Hvalsnesi, í Vogi og víðar. Í Vatnsfjarðarkirkju var og til dymbill og án efa víðar. Það sögðu gamlir menn, að í dymbilvikunni hefði klukkum ekki verið hringt, heldur hefðu klöprur verið hafðar í klukkna stað. Þær voru þannig, að framan í kirkjuþilinu neðarlega var fjöl, sem gekk innan frá út í gegnum þilið neðarlega og var föst á þeim endanum sem vissi inn í kirkjuna en undir þeim endanum sem út vissi, var hillu-korn utan á þilinu. Þessi fjöl var svo um búin, að endi sá sem út sneri reis ætíð um stinna fjöður, stóð svo einn maður utan fyrir kirkjunni og sveigði þann endann sem út vissi og upp, niður á hilluna svo hart að glamraði nokkuð í og þetta var fyrir hringingar í dymbilvikunni. Á sumum kirkjum á Íslandi má enn sjá eftirleifar eða aðkenning að þessum umbúnaði eftir klöpprurnar, þó menn séu honum nú ókunnugir. Árni Magnússon talar um þann umbúnað á Vatnsfjarðar kirkju hinni fornu, sem á hans dögum var nýlega ofan tekin og upp byggð að nýju og á öðrum kirkjum má enn í dag sjávott um klöprur þessar og umbúning þeirra, líkan því sem Ari segir frá.
Páskarnir mega heita skiptir í tvö tímabil, annað er píslarvikan en annað er upprisuvikan sem skyldi standa sjö daga og enda áttunda daginn á eftir. Þar af kom það fram, að hinn hlutinn hátíðarinnar skyldi einnig standa í viku. Þetta kom í líking við hátíðina hjá Gyðingum, því þegar þeir bjuggu sig til páskahalds þá stóðu þeir ferðbúnir með stafi í höndum og neyttu páskalambs, öldungis eins og þegar þeir hófu ferð sína út af Egyptalands þrældómi, svo þeir gæti minnst frelsis síns og sáttmálans við guð. Um 600 er sagt að Gregorius páfi hafi stofnað hátíð á pálmadag og skipað hina fyrstu hátíðargöngu. Þá voru lagðir pálmar, olíuviðargreinar eða aðrar greinar í kross um hérumbil 5 faðma langa braut. Þá var biskupinum eða páfanum gengin í hendur ein af sterkustu greinunum, en aðrar prelátum, kardinálum eða öðrum höfðingjum. Þá var sungin píningarsagan og þeir sem voru í göngunni héldu greinunum í höndum sér og gengu með þær í hring í kirkjunni. Pálmasunnudagur var nefndur ýmsum nöfnum, svo sem friðþægingar sunnudagur eða hlífðar sunnudagur, því það var sum staðar venja eftir Gyðinganna sið, að gefa bandingja lausa úr fjötrum og sumir auðugir menn meðal kristinna gáfu upp skuldir þeim þann dag sem voru skuldunautar þeirra.
Á hverjum degi í píningarvikunni sem kölluð var, héldu menn guðsþjónustu og var lagt út af pínunni Krists, þar eftir fékk vikan það nafn, en hún var einnig kölluð hin kyrra vika, því þá urðu allar skemtanir að hætta og tíðkast það nafn ennþá í Danmörku.
Sá dagur var einna hátíðlegast haldinn sem var fimmtudagurinn, í minningu þess að þá var stofnuð kvöldmáltíðin og heitir það skíri þórsdagur eða Skírdagur og er haldinn, sem kunnugt er, í minningu þess að Kristur setti þá inn kvöldmáltíðar sakramentið. Í þá minning var hátíðisdagur þessi settur 692 af Leo páfa hinum öðrum með því nafni og það er venja enn í dag í öllum kaþólskum kirkjum og grískum og í flestum prótestanta kirkjum. Á þessum degi þvoði Kristur fætur lærisveina sinna og til að breyta eftir þessum sið var það tekið upp af ýmsum tignum herrum, svo sem páfa og öðrum kaþólskum höfðingjum og er haldið þeim sið enn í dag, að þeir þvo fætur 12 fátækra ölmusumanna á þessum degi til að gefa eftirdæmi kristilegrar auðmýktar. Austurríkis keisari hefur þennan sið enn í dag sérhvern skírdag. Það er einnig siðvenja á þessum degi í Suðurlöndum, að búa upp með grænum laufkvistum hús sín og heimili og eftir því hefur dagur þessi nafn á latínu og ýmsum öðrum málum (dies viridium). Ölturin voru þá þvegin með víni og vatni, prestar rökuðu skegg sín, sem þeir höfðu ekki hreyft alla föstuna og svo var um fleira. Það var sumstaðar venja að borða kál og stundum blandað saman á einum diski níu káltegundum á Skírdag. Það var til merkis um að dagurinn táknaði vor og gróður.
Daginn eftir Skírdag er föstudagurinn langi sem er helgaður minningunni um pínu og dauða frelsarans, sem fyrst varð endir á að áliðnum þessum degi. Föstudagurinn langi er hann kallaður, því dagar mótlætisins finnast manni ávallt vilja líða seint þar sem gleðinnar dagar líða fljótt. Á Englandi er hann kallaður föstudagurinn góði.
Á laugardaginn fyrir páska var fastað á kaþólsku öldunum og þeir sem voru skírðir þennan dag og þeir einnig sem vildu minnast skírnar sinnar, báru þá hvít klæði sem áttu að minna á páskagleði þá sem fyrir hendi var. Um miðnætti, nótina milli laugardags og sunnudags hætti öll fasta og öll hryggðarmerki. Kirkjurnar voru prýddar og ljósin kveikt og þaðan er sá siður kominn í kaþólskum kirkjum, að vígja páska-eldinn og páskaljósið, sem tíðkast enn í dag, því fólk er á vöku og bæn alla nóttina. Kemur það af því, að það var einu sinni almenn trú meðal kristinna safnaða, að á þessari nóttu ætti Kristur að koma aftur á ný til að halda dóm yfir mönnunum, eins og guðs engill fór í gegnum Egyptaland fyrstu páskanótt til þess að að framkvæma guðs dóm. Þá voru einnig götur allar uppljómaðar og öll hús svo að drottinn skyldi finna alla sína vakandi og með tendruðum lömpum fyrir sér., Þetta minnti menn einnig á gamlan sið um hin fornu gleði-bál, sem vant var að tendra á þessum tíma árs og var þá siður, að reka fénaðinn í gegnum það bál, í þeirri trú, að það verði fénaðinn allri sýki. Þessi siður minnir einnig á eftirlíkinguna um hinar forsjálu meyjarnar; og sömuleiðis á alkunna trú meðal alþýðu, að sólin hoppi eða dansi páskamorguninn þegar hún kom fyrst upp, svo sem til að sýna gleði sína yfir Krists upprisu, og þessi hreyfing ljóssins á sér í raun og veru stað, því þegar meiri gufa kemur í loftið upp og eykst meira en vant er með ljósaganginum, þá sýnist svo sem sólin komi á hreifingu og verði eins og á titringi, líkt eins og þegar maður setur ljós fyrir aftan reykjar gufu, að þá sýnist reykur þessi tira, en ekki ljósið sem stendur fyrir framan hann.
Páska hátíðin er einn hinn mesti merkisdagur og það af mörgum ástæðum. Hún er elst allra hátíða í kristninni og þar að auki er hún svo þýðingarmikil í kirkjuárinu, því við páskana eru miðaðar margar kirkjuársins tíðir. Líkindi eru til, að postularnir sjálfir hafi stofnað þessa hátíð í minning upprisu frelsarans og þar eð hún varð á sunnudegi, annan dag í páskahátíð Gyðinga, þá var einnig páskahátíðin sett á sunnudag og kölluð hebresku nafni passa, það er „hann gekk framhjá“ og það var tekið eftir sögu Gyðinga í Egyptalandi sem sögðu, að „engill dauðans“ hefði gengið framhjá húsum þeirra og engu grandað. Undireins og birti af degi á páska- dags morguninn, þá heilsaði hver öðrum með þeirri kveðju: „hann er upprisinn“, en hinn svaraði aptur: „hann er sannlega upprisinn“, og þar eptir var súngin messa með svo mikilli viðhöfn, sem mest var kostur á, og til þess að auka gleðina, var fátækum gefið til máltíðar, bandíngjar voru látnir lausir og nauðstöddum hjálpað með ýmsu móti. Lambamyndir voru búnar til í minníngu páskalambsins, úr vaxi, sem hafði verið í kirkjuljósum, og átti það að tákna Krist, svo sem það guðs lamb, sem bar allar veraldarinnar syndir, eða sem "páskalamb hins nýja testamentis". Til páskagleðinnar heyrði einnig margskonar skemtanir og leikir, stundum með ýmsum hégómlegum barnaskap. Meðan fastan stóð yfir, þá varð að forðast að borða egg, þetta bættu menn ser nú upp, þegar páskarnir komu, og bjuggu sér til egg, sem þeir kölluðu páskaegg, þau voru lituð með ýmsum litum og vígð í kirkjum. Þaðan eru komin páskaeggin, sem víða tíðkast enn í dag. Í sumum löndum er það siður enn í dag, svo sem í Rússlandi, að þegar menn hittast á götunni páskadagsmorgun, þá gefa menn hver öðrum litað páskaegg með þeim orðum: „Kristur er upprisin“ og hinn svarar: „Já, Kristur er vissulega upprisinn“; þessi egg eru stundum dýrmæt, og jafnvel margra hundrað dala virði. Páskadagurinn var haldinn helgur í fyrstunni einungis einn dag, en síðan voru helgir haldnir fleiri dagar, og breytt eptir Gyðínga sið; á fjórðu öld var það orðinn siður, að halda páskahelgina sjö daga, og enda hana á áttunda degi með stórri hátíð. Á seinni tíðum heldust lengi þrír hátíðardagar með páskum, þartil einn féll úr 1770, og hefir svo verið síðan. Það var eitt af hinum ytri merkjum páskagleðinnar, að gánga í hvítum klæðum alla þá viku, og því var þessi vika kölluð hvíta-dagar eða hvíta vika, og fyrsti sunnudagurinn eptir páska sunnudagur í hvíta-dögum (Dominica in albis). Á Nýja testamentinu má sjá, að postularnir lögðu hendur á hin nýskírðu börn með bæn og blessun. Þessi siður hélst í hinni kristnu kirkju, en var haldinn svo lengi, að það skyldu vera biskuparnir einir, sem mætti þannig leggja hendur yfir hina skírðu, til þess að staðfesta skírn þeirra. Ef biskup var við staddur skírn barnsins, þá staðfesti hann hana samstundis, með því að leggja hönd yfir hinn skírða , hvort sem hann var úngt barn eða vaxinn; en ef biskup var ekki nálægur, þá var staðfestíng skírnarinnar slegið á frest, þar til síðar, að biskup fór þar um kring á yfirferðum sínum eður kirkjuskoðunum. Þessi staðfestíng skírnarinnar af biskupi var kölluð ýmist biskupan, eða fermíng og var þar svo hagað, að hinir skírðu komu fram í sínum hvítu skírnarklæðum, en biskupinn strauk á enni þeim kross með heilögu viðsmjöri, sem var vígt á skírdag, og batt síðan um enni þeirra línband ; síðan lásu börnin trúarjátnínguna, og að síðustu lagði biskup hendur á höfuð þeim og endaði með ræðu. Það var alemennt á hinum eldri tímum, að halda fermínguna eða biskupanina svo sem sakrament, sem hún þó ekki er, og telja skírnina ógilda nema biskupan fylgdi eptir; en þessu var breytt um siðaskipta tímann og var staðfestingu unglínga síðan haldið einúngis sem kirkju sið, var hún þá síðan gjörð merkilegri, með yfirheyrslu unglínganna, sem var látin fara fram hátíðlega í kirkjunum eptir konúnglegri tilskipan frá 1736, er síðan var lögboðin á Íslandi. Prestar voru þá látnir ráða miklu um staðfestíng og skólagaungu barna, svo að segja mátti um það leyti, að börn gátu ekki orðið kristnuð án leyfis prestsins, og enn hafa prestarnir sem vonlegt er mikið atkvæði um þetta efni hjá oss, sem tilsjónarmenn um uppfræðingu barnanna.
Uppstigningardagur
Með fimta sunnudegi eptir páska byrjar þá uppstigníngardags vikan eða gángdaga vika. Þessir dagar voru, eins og fyrr er getið, til þess helgaðir, að ganga yfir tún og engjar og biðja til árs og gróðrar.
Gömul norræn þjóðtrú segir, að forða megi fötum manna frá því að verða mölétin með því að viðra þau úti á uppstigningardag. (Innskot FK)
Hvítasunna
Hvítasunna er 3. stórhátíð ársins, og er stofnuð til minningar um úthelling heilags anda yfir postulana. Hún er ávallt 50. dagurinn eptir páska, og kallast því á grísku „pentekoste“ (fimmtugasti); upphaflega var hátíð þessi líka skírnarhátíð, og nafnið hvítasunna er komið af því, að þeir sem skírðir vóru báru fyrst á eptir hvítan klæðnað (hvítaváðir) svo sem sakleysismerki. Hvítasunnan var haldin heilög þegar í fyrstu kristni, og í lög leidd árið 305 á kirkjufundi í Elvira á Spáni. Seint á 12. öld var það samþykkt á kirkjufundi í Kostnitz, að halda þríheilagt þessa hátíð, og er það siður enn með páfatrúarmönnum og sumum Lúterstrúarmönnum, svo sem t.a.m. Svíum. Á Íslandi var og haldið þríheilagt, þangað til árið 1770 að einn dagurinn féll úr, og með Bretum og fleirum er nú aðeins einn dagur haldinn heilagur. - Gyðingar halda og þessa hátíð heilaga sem stórhátíð í minningu þess, að Móises átti einmitt þá að hafa birt Gyðingum tíu lagaboðorð guðs. Hún er og þar að auki uppskeruhátíð hjá þeim, og eru þá musteri þeirra og íbúðarhús prýdd grænum greinum og blómsveigum; eptir þeim hafa og margir kristnir menn tekið þann sið að prýða þannig kirkjurnar þennan dag.
Á miðöldum var ýmisleg viðhöfn höfð í kirkjonum til að minna menn á þýðingu hátíðarinnar. „Eldtungurnar“ vóru gerðar mönnum skiljanlegar með því, að láta eldneista rigna niður úr kirkjuhvelfingonum; þar vóru og hengdar upp dúfur úr té, til að minna menn á að heilagur andi hefði birst í dúfulíki, og stundum vóru jafnvel teknar hvítar dúfur, bundnar saman á þeim fæturnir og þær svo látnar flökta innan um kirkjuna, meðan á messugjörðinni stóð. -- Um skemmtanir var ekki mikið um hvítasunnuleytið. Þó má þess geta, að í útlöndum héldu menn víða dansleiki, sem nefndir vóru eptir hátíðinni, og fóru mikið á fuglaveiðar, einkum til að skjóta örnina sem talinn er hættulegasti fugl dúfunni. Í borgum á Þjóðverjalandi var og fyrrum sá siður, að slátrararnir í hverri borg hópuðu sig saman fyrstan í hvítasunnu, tóku spikfeitan uxa, sem þeir hlóðu dýrindis-blómum, og alla vega litum klæðum, og fóru svo með hann hátíðlegir og alvarlegir gegnum göturnar. Þegar það var búið, var uxanum sálgað og slátrararnir settust að krásinni þangað til allt var búið.
Næsta vikan eptir hvítasunnu nefnist helgavika eða sæluvika, og lítur svo út af Biskupasögum og fleirum sögum vorum, eins og það hafi verið haldið mikið upp á hana á Íslandi. Þá er næsti sunnudagur kallaður Trinitatis eða Þrenningarhátíð, og er það eiginlega eina sumarhátíðin; við hann eru og miðaðir allir sunnudagar þaðan frá og til jólaföstu. Þessi hátíð var stofnuð upphaflega á 12. öld í minníngu þess, að faðir, sonur og heilagur andi væri eitt, væri þrenning, en ekki var hún í lög leidd, fyr en Jón páfi, 22. með því nafni, gerði það árið 1334. Meðan páfatrú var á Íslandi, var haldið mikið upp á þessa hátíð, en allt minna hefur það verið eptir siðaskiptin. -- Fimmtudagurinn næstur eptir Trinitatis er kallaður á íslensku dýridagur og er það sama og Krists líkama hátíð (Festum corporis Christi). Þessi dagur var í lög leiddur á Íslandi á alþingi 1326, og síðan haldinn mjög heilagur, meðan páfatrúin stóð.
--------------------------------------------------
Aprilis er í almanaki Guðbrands kallaður Sumarmánuður, af því að sumarið byrjar þá. Merking orðsins Aprilis leiða menn ýmist af latínu-orði aperire, sem þýðir að opna, því þá opnar jörðin sig til allrar frjósemdar.
Rómverjar héldu í fornöld hátíðir á þessum tíma árs og færðu fórnir gyðjunni Pales, sem var verndargoð fénaðar og haga. Þá bjuggu þeir fjárhús sín og fjós með mikilli viðhöfn, héldu veislur og kveiktu bál til fagnaðar og stofnuðu ýmsa leiki og dansa. Þetta kölluðu þeir Palilia. Neró keisari gaf þessum mánuði nafn sitt en það stóð ekki til lengdar og hélst hið fyrra nafn eftir sem áður.
Það er gamall siður í mörgum löndum, að leika sér að narra einhvern til að fara erindisleysu fyrsta eða seinasta dag Aprílmánaðar. Þetta var kallað að „narra mann Apríl“ og sá eða sú var kölluð „Aprílsnarri“ eða Aprílsfífl sem fyrir þessu varð.Menn hafa viljað leiða þennan leik af asna-hátíðinni sem kölluð var og var haldin 12. janúar í kaþólskum löndum. Aðrir hafa getið til, að þetta væri dregið af hinum svokölluðu píslarleikjum, sem tíðkuðust á miðöldunum og var leikið þar í meðal annars forsendingarnar frá Heródesi til Pílatus, sem orðið er að málshætti meðal manna. Að fara frá Heródesi til Pílatus er að vera gabbaður. Hitt er þó líklegra að siður þessi sé eldri en kristnin og sé frá Rómaborg, því þar var 1. apríl gleðidagur við enda vetrar og vors byrjun og þá voru allrahanda leikar framdir. Sumir telja uppruna þessa leiks frá Indlandi frá Húlí-hátíðinni, sem stóð hæst 321. mars og var eiginlega jafndægra-hátíð í Persalandi, því þá var nýjár Persa. Þá var hent til gamans að gabba hver annan með því, að senda mann forsendíngar til að gabba hann. Á Englandi er siður að gabba menn 1. apríl, það er kallað „making April fools“ því dagurinn heitir „all fools day“. Á Norður-Englandi heitir April-gowk (Aprílsgaukur) og á Skotlandi er hunting the gowk að veiða gauk, senda mann á gaukaveiðar sama og að gabba í sendiferðum. Hjúin eru send til bóksölumanns að spyrja um veraldarsögu fyrir sköpunina, æfisögu Adams eða um dúfumjólk o.s.frv. - Allt þetta verður að vera gjört fyrir miðjan dag, annars er leikurinn ógildur.
Á Frakklandi er Aprílsnarrinn eða Aprílsfíflið kallaður poisson d’Avril, Aprílsfiskur, þ.e. eiginlega makríll, sem er kallaður heimskastur fiska. Menn senda þar hver öðrum Aprílsfiska eða fiskamyndir úr bréfum með sykri eða sælgæti í, sumir hafa þá úr silfri, glæsta og ætlaða til að hafa í þeim gimsteina eða gersemar. Það tíðkaðist á Frakklandi að halda áraskipti 1. apríl en í tilskipun frá Karli konungi níunda 1564 var skipað að halda árs byrjun 1. janúar. Þá tóku menn að gefa hver öðrum nýjársgjafir þennan dag en áður gáfu sumir 1. apríl. Þá tóku sumir upp á því að óska gleðilegs nýárs 1. apríl þeim sem þeir vissu að ekki var um þessa nýju siði og gáfu þeim gjafir að gamni sínu sem voru eftirgjörðar, eða þeim voru sagðar fréttir sem göbbuðu þá.
Sólin gengur úr fiskamerki í apríl og þar af mun það eflaust vera komið að kalla þá sem fyrir þessu verða Aprílsfiska (poisson d’avril). Þá væri nú líklegra eftir vorum hugmyndum, að nefna þorskinn Aprílsfisk heldur en makrílinn og mætti finna margt til þess.
4. apríl Ambrósíusmessa
Dagurinn er haldinn í minningu eins hins merkasta manns í kristninni, Ambrosius biskups í Mailandi (Milano). Hann er talinn meðal kirkjufeðranna og er einkum nafnfrægur fyrir að hann bætti á ýmsan hátt sönginn í kirkjunum, svo að við hann er kenndur lofsöngurinn Tedeum (þér mikli guð sé mesti prís) og kallaður lofsöngur Ambrosii. Er þetta þó á síðari tímum borið til baka að sá lofsöngur sé honum réttilega eignaður. (Innskot FK: Nú er talið að Te deum megi eigna heilögum Nicetas (ca. 335–414) sem var grískur biskup í Remesiana (Romatiana), sem nú heitir Bela Palanka í Pirot héraði sem nú tilheyrir Serbíu en var áður rómverskt fylki í Dacia Mediterranes. Hann er þjóðardýrðlingur Rúmeníu)
Ambrosius var fæddur hérumbil 340 og var faðir hans rómverskur landstjóri eða jarl yfir nokkrum hluta Gallíu (Frakklands) en bjó í Trier. Það er sagt að meðan Ambrosius var barn varð sá fyrirboði sem þótti merkilegur fyrirboði um hversu frægur hann mundi verða. Hann var fluttur í vöggu sinni út undir vegg og svaf þar. Þá kom býflugnahópur og settist á andlit honum og skriðu út og inn um munn barnsins. Þetta tóku menn sem sem fyrirboða hinnar hunangssætu mælsku sem honum var gefin. Þegar hann óx upp, fór hann og bróðir hans til Mailands og tóku að leggja fyrir sig lögfræði og Ambrosius varð svo frægur fyrir sakir lærdóms síns, að Valentinianus keisari gjörði hann jarl sinn í fylkjunum efst á Ítalíu, næst Alpafjöllum. Hann ávann sér þar hinn besta orðstír og var þó um þetta mund hin harðasta rimma um trúna milli kristinna manna og Ariussinna sem kenndu villulærdóm. En Ambrosius hafði svo miklar vinsældir af báðum flokkum að hann var af hvorum tveggju samhuga kosinn til biskup í Mailandi. Hann vildi í fyrstu ekki játast undir þennan vanda og flýði úr borginni á næturþeli og þóktist ætla til Paviaborgar, en fyrr en hann vissi af var hann kominn að borgarhliðinu í Mailandi og hafði villst óvitandi. Eftir þetta lét hann undan og lét vígjast til prests og síðan biskups og sýndi mikla röksemi í embætti sínu, sameinaða mildi og manngæsku. „Heldur vil ég þola bitran dauða“ sagði hann „en að þola, að úlfar komi inn í sauðahús mitt“. Hann andaðist 4. dag aprílmánaðar 398. Ambrosius saga biskups er til á íslensku og er brot af henni í safni Árna Magnússonar en sagan er heil frá fimmtándu öld á skinnbókum í Stokkhólmi í safni Svíakonungs, nr. 2 og 3 í arkarbroti, gefin út af Unger í Kristjaníu 1877.
11. apríl Leonisdagur
Á þennan mánaðardag var andlátsdagur Leo hins fyrsta páfa í Rómaborg sem og var nefndur hinn mikli og er sá dagur merkidagur og kallaður Leónisdagur. Á dögum Leons páfa varð hin mikla herferð Atla Húnakonungs og ætlaði hann að taka Rómaborg en Leó páfi fór í móti honum og kom honum til með blíðum fortölum að hverfa aftur. Atli konungur sagði svo frá, að hann hefði séð tvo menn með brugðin sverð yfir höfði páfans og þeir hefðu ógnað sér með bana ef hann léti ekki að orðum hans. Síðan fékk Leó páfi Gásrek (Genserik) Vandala konung til að hlífa kirkjunni í Róm og láta vera að brenna upp Rómaborg í það sinn. Á dögum Leons páfa var kirkjuþingið í Kalcedon (451) undir stjórn Marcianus keisara. Þá var þráttun mikil um trúargreinar og einkanlega um náttúrur krists, guðdómlega og holdlega og samband þeirra. Nestorius hét forsprakki þeirra sem móti stóðu. Það gekk fram, að ályktað var að Kristur hefði tvær náttúrur í einni veru og að rétt væri að kalla Maríu guðs móður. Þessi þráttun stóð lengi en kenning Nestorius var fyrirdæmd og flýðu margir af þeim flokki úr landi.
14. apríl Tíbúrtíusmessa
Messa til minningar um píslarvottinn Tíbúrtíus sem lítið er vitað um annað en það, að hann er grafinn í Róm.
16. apríl Magnúsmessa hin fyrri
Þennan dag er Magnúss messa Eyjajarls, það var andlátsdagur jarlsins Magnúsar Erlendssonar á Orkneyjum, sem varð á árinu 1115, og vóru haldnir á Íslandi tveir messudagar hans, annar um vorið og annar um veturinn fyrir jól.
23. apríl Jónsmessa Hólabiskups um vorið
Þessi dagur var helgaður Jóni Ögmundarsyni, biskupi á Hólum, eins og getið er við 3. Marts. - Sama dag er minningardagur hins heilaga Georgius riddara, sem var að fornu dýrðlingur Englendinga, hann var frægur riddari í Kappadosiu og er mikil saga af honum rituð á skinnbók í Stokkhólmi í safni Svía konungs nr. 3 í arkar broti. Georg riddari drap dreka, mikinn og ferlegan, sem lá við að mundi eyða heila borg í Libýja landi, og heimtaði hvers daglega mann framseldan til fórnar og urðu borgarmenn að velja hann eptir hlutkesti, að síðustu dóttur konúngs sjálfs, en Georg riddari frelsaði hana undan dauða. Eptir það fór hann til Spánar og var þar píndur og síðan höggvin eptir skipun landstjórans Dacianus, fyrir það hann vildi ekki fórna til heiðinna goða, heldur sneri öðrum mönnum á rétta trú. Georg riddari er hjá Dönum kallaður Jörgen eða Jurin. Á Englandi er hann aðal landhelgis-vörður.
25. apríl Markússmessa
Dagurinn er helgaður Markúsi Guðspjallamanni. Þann dag er gángdagurinn eða Gagndagurinn mikli, og er það til aðgreiningar frá þeim þremur gángdögum í uppstigningardagsvikunni. Nafnið er þar af komið, að menn hófu á þessum dögum göngu um land sitt, hvor innan sinna endimarka og prestar lásu yfir landinu og báðu guð um blessun yfir allan gróða jarðarinnar, sýngjandi messur og dreyfandi vígðu vatni um landið (safn til sögu Íslands I, 667 o.v.). Það er frásögn, að einusinni hafi verið svo mikill þurkur í Norvegi, að jörðin sprakk, og var þá skipað að fasta á gángdaginn mikla. Þá var föstunni svo sterklega fylgt fram, að kvikfénaðurinn var múlbundinn, og smábörnum var bannað brjóst; en þegar fólk kom úr kirkju, þá var komið úrhellis rigníng, og var þó bjart veður þegar í kirkjuna var farið. - Markús guðspjallamaður hafði um nokkur ár verið á ferð með postulanum Pétri og Páli á ferðum þeirra. Móðir hans hét María, og hún var vön að halda til í Jerusalem hjá móður Krists, nöfnu sinni, og í hennar húsi; hlaut því guðspjallamanninum að vera kunnugt um mart, sem hann segir frá um æfi Krists. Menn vita ekki með vissu, hvort guðspjallabók Markúsar hafi verið fyrst lesin upp í Rómaborg, Alexandríu eða Antiokíu, en það vita menn, að hann stofnaði söfnuð í Alexandríu, og þar er sagt hann hafi dáið píslarvættisdauða fyrir sakir Jesú nafns.
Majus kallar Guðbrandur biskup í almanaki sínu fardaga mánuð. Það halda sumir, að nafnið hafi upruna sinn frá Rómverjum, af því Rómúlus hefði kallað öldúngana Majores í Rómaborg, en þjóðlýðurinn hefði haldið uppi hátíðum sínum í minníng vorsins, og kallað eptir rómverskri gyðju, sem hét Maja; hún var móðir Merkúríus. Í vormánuðinum voru fléttaðir grænir blómsveigar og hengdir á húsin til prýði eða bornir um kríng í hátíðagaungum, var þá skemmt sér með dansi og allskonar leikum, en þetta var allt til vegsemdar gyðjunni Maja, svo hún skyldi blómga allt og láta allan gróður vaxa. Sumir segja og, að Júpíter hafi haft það viðurnefni að heita Majus, og þaðan sé nafnið dregið. Á Norðurlöndum var vorið einkum miðað við gasukinn, því þá er hans von, þessvegna er fyrsti dagur mánaðar þessa sumstaðar kallaður Gauksmessa, og tíðkast þetta einkum í Norvegi, því þar er fyrsti dagur Maimánaðar merktur með gauksmynd á prímstöfum. Það var alþýðu trú, að gaukurinn væri spáfugl handa stúlkum, og ekki gæfusamur, helst ef þær heyrðu til hans þegar þær væru fastandi. Gaukurinn hafði þessi spánöfn eptir því í hvaða átt til hans heyrðist, og var kallað: í norðri námsgaukur (eða nágaukur), í austri auðsgaukur, í suðri sælsgaukur (eða ságaukur), í vestri vesæls gaukur (eða vilja gaukur); sumir segja: í vestri vilja gaukur, í austri gilja gaukur. Spádómarnir fóru eptir þessu: heyrði maður gaukinn í norðri fyrsta sinn, var mðaur feigur (nágaukur), heyrði maður hann í suðri, var maður heppinn með kornsáð sitt (sáðgaukur eða ságaukur), heyrði maður hann í vestri, gekk manni allt að óskum (viljagaukur), heyrði maður hann í austri, gekk manni heppilega með konbænir (giljagaukur). Þannig var margskonar trú á gauksmessu. -
1. maí Tveggjapostulamessa / Valborgarmessa
Tveggja postula messa er kallaður fyrsti dagur Mai mánaðar, af því að hann er helgaður þeim tveim postulum, Filippusi og Jakobi ýngra, Alpheussyni. Filippus var frá Bethaida á Gyðingalandi, og var fiskimaður, en hann gekk í flokk Krists einusinni, þá hann mætti honum á leiðinni til Galilea og fylgdi honum síðan. Eptir Krists dauða fór hann til Frygjalands og kenndi þar kristna trú og eyddi goða dýrkun, en seinast var hann grýttur til dauðs í Hierapolis.
Jakob Alphæusson var fyrsti biskup í Jerusalem, en eptir að hann hafði verið biskup þar í 30 ár, var honum steypt ofan af musteris bustinni og síðan grýttur til dauðs. Síðan var slegið saman helgidögum postulanna tveggja og dagurinn kallaður Tveggja postula messa eða Philippus og Jakobs.
Valborg eða Valpurgis var konúngs dóttir á Englandi og varð síðan abbadís í Benediktsklaustri í Heidenheim í Bæjaralandi. Hún andaðist 780 og var það almenn trú um hana, að hún væri vörn fyrir öllum göldrum og hamförum. Kvöldið fyrir Valborgarmessu var eldur tendraður og var það með þeim hætti, að menn hlupu um kríng með brennandi hálmvöndla á laungum staungum, átti það að vera til að hræða galdranornir, sem þá nótt var haldið að væru á ferðum og færi fram og aptur í galdra reiðum til Bloksfjalls, þar sem átti að vera alherjarfundur fjandans sjálfs og allra töfranorna. Á Valborgar messu dag lásu kathólsku prestarnir messu, til heiðurs við Valborgu hina helgu.
3. maí Krossmessa á vori
Dagurinn er haldinn í minníng þess, að krossinn Krists hafi verið fundinn á þeim degi. Það er forn saga, að Helena, móðir Konstantins hins mikla, Rómverja keisara, hafi fundið krosstré Krists á Golgatha árið 325 og þekkt það á yfirskriptinni, sem getið er um í píningar sögu Krists. Helena drottníng hafði þá látið byggja fagra kirkju á þeim sama stað. Um fund krossins er bæði kvæði til (Krossdrápa Halls prests) og saga, sem er enn við lýði og er sagan rituð á skinnbók í handritasafni Árna Magnússonar; hún er prentuð nýlega í helgra manna sögum, sem Unger hefir gefið út í Noregi, og enn annari bók, sem gefin er út af Möbíusi í Kíl á Holtsetalandi. Krossmessa er mikill helgidagur að fornu, og frá þeirri tíð skyldi fénaður fara að ganga sér til fóðurs úti. Þá var hjúaskildagi að fornu, meðan stóð gamli stíll, en síðan var hjúaskildagi færður til Hallvarðsmessu (15. Mai).
6. maí er dagur, settur til minníngar um Jóhannes guðspjallamann; það er forn saga, að eptir skipun Diokletianus keisara hafi Jóhannes guðspjallamaður verið færður fanginn frá Efesus til Rómaborgar, og fyrir utan Latínuport við borgina verið látinn í ketil með sjóðandi olíu. En guðspjallamaðurinn fékk engan skaða og var honum síðan sleppt aptur og laus gefinn.
9. maí Bænadagur
Á árinu 1879 hinn almenni bænadagur eða kóngsbænadagur, sem kallaður er, og er í fyrstu skipaður af Kristjáni konúngi fimta 1686 og endurnýjaður af Kristjáni sjöunda 1770. Hann er kallaður allherjar iðrunar og bænadagur, en er kenndur við konúng, af því að hann er ekki með fornum helgidögum, heldur skipaður af konúngi á seinni tímum og kallaður kóngsbænadagur. Dagurinn, sem kóngsbænadaginn ber upp á í þetta sinn (þ.e. 9. maí 1879, innskot FK), er kenndur við Caspar, sem var einn af vitringunum úr Austurlöndum, þeim sem komu til að tilbiðja Krist við fæðingu hans, og er það frásaga, að bæði hann og hinir aðrir vitringarnir hafi verið konúngar, svo sem fyrr er getið, þar sem sagt er frá helginni á þrettánda (6. Januar: Alman. Þjóðvinafélagsins 1878).
Innskot FK: Bænadagurinn var á sínum tíma einn af mörgum bænadögum ársins. Sú var t.d. venja í dönskum sveitum, að hver miðvikudagur var bænadagur. Á opinberum bænadögum vildi hinn danski konunugur, að þegnar sínir tækju sér frí frá störfum, sæktu kirkju og föstuðu. Minnt var á daginn með klukknahringinu í kirkjunum og skyldi stærstu klukkunni þá hringt, þeirri klukku sem nefnd var Stormklukkan. Klukknahringingin var áminning til kráareigenda og kaupmanna um að loka ölstofum öllum og verslunum. Þá þótti helst von til, að sóknarfólk kæmist alsgáð og ódrukkið til kirkju sinnar eins og boðið var. Forboðið var á þessum degi, að vinna, ferðast, fara í leiki, spila á spil eða hafa annan veraldlegan hégóma um hönd. Prestarnir áttu á þessum degi, hver í sinni kirkju, að biðja fyrir friði í danska ríkinu en þegnarnir að líta í eigin barm og sýna iðrun. Föstunni lauk að loknum aftansöng bænadaginn.
Hugmyndasmiðurinn á bak við „Den Store Bededag“ var Hans Bagger, biskup í Hróarskeldu 1675-1693. Á fyrstu árum sínum á biskupsstóli tókst honum að koma á þremur föstu- og bænadögum í danska ríkinu, þótt ekki væru aðrir en Bænadagurinn mikli festur í lög. Það gerði konungur árið 1686 og nefndist hann í lögunum „ekstraordinær, almindelig bededag“. Hann skyldi haldinn 4. föstudag eftir páska, svo að Kristján V. konungur gæti haldið hann heilagann í Kaupmannahöfn, áður en hann héldi af stað úr borginni í árlega sumaryfirreið sína um lönd sín og ríki.
Í Danmörku, þar sem þegnar konungs höfðu greiðari aðgang að kornvöru en hér uppi á Íslandi, varð til all sérstakur siður að kveldi bænadags. Vegna þess að bakarar urðu að taka sér frí frá störfum eins og aðrir, bökuðu þeir sérstök hveitibrauð kvöldið fyrir bænadaginn. Þess neyttu Danir svo að lokinni föstunni eftir aftansöng og hituðu þá gjarnan upp brauðið. Þetta voru hveitibollur eða hveititvíbökur og því uppnefndu sumir daginn og nefndu Hvededag eða Den Store Hvededag. Enn í dag munu margir Danir halda þeim sið að borða hveititvíbökur eða brauðbollur á Bænadaginn.
Það varð með tímanum almenn hefð að íbúar Kaupmannahafnar notuðu þennan vordag til að spássera um virkisveggina umhverfis borgina síðdegis og nutu þess að virða fyrir sér linditrén og kastaníutrén í blóma við hljóminn úr klukknaspilinu í turni Frúarkirkjunnar sem barst vítt um borgina. Það var sett upp 1747 en eyðilagðist í árás Englendinga á borgina 1807. Síðar færðust þessar listigöngur aðallega yfir á borgarvirkin við Kristjánshöfn og kastalann.
Bænadagurinn, sá sem enn stendur í íslenska dagatalinu, og er þar látinn vera á sunnudegi, er því arfur frá tíma danska konungsvaldsins hér á landi.
10. maí Eldaskildagi / Gangdagar
Dagurinn er merkisdagur á Íslandi, að því leyti, að þá er elda skildagi, það er sá dagur, þegar almennt er fyrirskipað að skila úr eldunum, eða úr skyldu-fóðrum bænda.
Dagur þessi er endurminníngar dagur um tvo píslarvotta, sem hétu Gordianus og Epinachus. Gordianus fékk þá skipun af Julianus keisara, að láta hinn helga Januarius, sem er síðan varnaðarmaður kristinna manna í Neapelsríki, fórna til goðanna, því þá var ofsókn móti kristnum mönnum, en fyrir játning og prédikun Januarius varð hann snúinn til réttrar trúar, ásamt með konu sinni. Þá er Julianus keisari fékk þetta að vita, lét hann taka Gordianus, og þegar hann vildi ekki sverja af sér trúna, lét hann fyrst slá hann með svipum og hálshöggva síðan. Líkinu var kastað fyrir hunda, en þegar þeir vildu ekki snerta það, tóku hinir kristnu menn það burt og grófu það eigi langt frá Róm við hliðina á píslarvottinum Epimachus.
12. maí Pankratíusmessa
Pankratiusmessa er kennd við höfðingja einn af Frygialandi; hann fór ungur til Rómaborgar og var honum þar kennd kristin trú og skírn veitt. Hann hélt svo fast trú sína, að engin hótan eða loforð gátu fengið hann til að hopa af trúnni, var hann þá hálshöggvinn í einni ofsókninni á dögum Diacletianus keisara, en síðan tóku kristnir lík hans og grófu. Nú er hann grafinn í kirkju, sem er reist honum til vegsemdar í Rómaborg, en höfuð hans er grafið í Laterankirkjunni. Heilagur dómur hans er sýndur víðar í kirkjum, bæði á Ítalíu, í Frakklandi, á Hollandi, Spáni og víðar, og hin elsta kirkja í Kantaraborg á Englandi er helguð honum.
Þennan dag er ákveðið, að vorvertíð skuli byrja 1869 á Suðurlandi, en daginn eptir á að byrja markaður í Reykjavík og standa þrjá daga, en daginn eptir (14. Mai) er vinnuhjúa skildagi.
15. maí Hallvarðsmessa
Dagurinn er helgaður minníngu Hallvarðs hins helga. Hann var frændi Ólafs konúngs Haraldssonar og hefur verið saga af honum frá fornu, en ekki er til af henni nú, nema fáeinar línur á skinnbók í safni Árna Magnússonar, og er það brot gefið út í Heilagra manna sögum eptir Unger. Til er kvæði á íslensku um hinn helga Hallvarð og er ekki prentað enn. Hallvarður hinn helgi var skotinn til dauðs og sökktur niður í Drammsfjörð. Á prímstöfum er Hallvarðsmessa merkt með mylnusteini, en stundum var dagurinn merktur með dropum, sem átti að þýða kornsáð, því Hallvarðsmessa var talin besti sáðdagur. Sá er ekki sáði þá, bjó sig undir árþrót, þ.e. að hann þryti vistir á því ári.
18. maí er helgaður minníngu Eiríks Svía konúngs, Játvarðssonar, sem féll 1160 á þessum degi. Sumir láta þenna Eirík konúng vera Eirík plógpenníng, Dana konúng. Eiríkur Svía konúngur Játvarðsson var dóttur-sonur Blót-Sveins, Svía konúngs og var mjög kappsamur að halda fram kristinni trú. Magnús Hinriksson frá Danmörku, sonur Hinriks skötulærs, kom með her til Svíþjóðar, sigldi upp eptir Fýrisá til Uppsala og kom þar þegar konúngur var í kirkju. Þá var konúngi sagt til af þjónum sínum, en hann svaraði, lát mig heyra messuna til enda, eg vona að eg fái að heyra hitt annað af guðsþjónustunni á öðrum stað. Þegar messan var á enda, gekk hann út úr kirkjunni með fáu liði og tókst þá snörp orusta við Magnús og hans lið, en stóð ekki lengi. Eiríkur konúngur barðist við tíu Dani, að sagan segir, en að síðustu varð hann handtekinn og hálshöggvinn. Það er sagt að þar sem blóð hans rann, spratt upp tær vatnsuppspretta og er enn kennd við Eirík hinn helga; hún er í nánd við dómkirkjuna í Uppsölum. Lík hins helga Eiríks konúngs var fyrst grafið í fornu Uppsölum, en síðan flutt til Uppsala dómkirkju og hefur Eiríkur hinn helgi Svía konúngur verið mest tignaður af sænskum könnum sem helgir hafa verið kallaðir. Þó er um það ágreiningur, hvort Eiríkur Svía konúngur hafi verið lýstur helgur, en það er víst að hann var verndari Svíþjóðar kallaður, og dýrustu eiðar svarðir við nafn hans. Það var og trú manna, að merki hans væri sigursælt og var það ríkismerki og mynd hans á. Hátíð hans var skipuð í Noregi af Magnúsi konúngi Eiríkssyni (Smek) 1342 og var haldin eptir það hinn 18. dag Maímánaðar.
25. maí Úrbanusmessa
Dagurinn var helgaður Úrbanus og kallaður Úrbanusmessa. Þessi úrbanus var hinn 18. biskup í Róm, árið 232; hann sneri mörgum til réttrar trúar og þar á meðal lærðum mönnum Tiburtius og Velerianus, sem síðan liði píslarvættis dauða, en Úrbanus var hálshöggvinn á tíma Severus keisara.
31. maí Petronella
Petronella er sagt að væri dóttir Péturs postula, og hefir líklega verið skíridóttir hans. Hún lofaði því í æsku sinni, að giptast aldrei, og hélt þetta loforð. Einusinni beiddi hennar rómverskur eðalmaður, sem hét Flaccus. Hún beiddi um þriggja daga umhugsunar tíma og á þessum tíma fresti svelti hún sig til dauða.
Junius er í almanaki Guðbrands byskups kallaður Nóttleysumánuður, því að þá er lengstur dagur og nóttin björtust, og sumstaðar norðanlands á Íslandi gengur sól ekki í æginn alla nóttina um nokkurn hluta mánaðarins. Junius er latínskt nafn, og halda sumir að það eigi uppruna sinn að rekja til orðsins Juniores, líkt og Maí á að hafa verið nefndur eptir Majores. Juniores (hinir yngri) vóru þeir menn kallaðir með Rómverjum, sem skyldir vóru til herþjónustu á sjó eða landi, en það vóru menn frá því 17 ára og þangað til sex um fertugt. Aðrir halda að mánuðurinn sé kallaður eptir gyðjunni Juno, sem var systir Júpíters og kona hans, og enn aðrir að hann dragi heiti sitt af hinum nafnfræga frelsis- og lýðvaldsmanni Junius Brutus, sem stökkti burt hinum fyrsta konungi Rómverja, Tarkviníus drambláta (superbus), en það var einmitt á þessum hluta ársins 509 f.Kr. -- Í júnímánuði héldu Rómverjar nokkra hátíðisdaga guði sínum Mercurius, sem var verslunarguð þeirra og jafnframt sendiboði, líkt og Hermóður hinn hvati hér á Norðurlöndum. Við Mercurius kenndu og Rómverjar þann vikudaginn, sem vér nú köllum miðvikudag, en áður hét Óðinsdagur, þangað til Jón byskup helgi Ögmundarson fékk breytt sumum af daganöfnunum á 12. öld.
Fardagar eru vanalega í þessum mánuði, því þeir eru ævinlega fjórir fyrstu dagarnir í 7. viku sumars. Snorri Sturluson telur svo í Eddu, að þá byrjist sumar og haldist til jafndægris, en haust telur hann þaðan frá og til þess er sól sest í eyktarstað, þá vetur til jafndægris og vor þaðan frá til fardaga. Þetta má m.a. sjá á Glúmu, því ekki tjáði Glúmi að sitja lengur á Þverá en til hins efsta fardags; þá var Einar Eyjólfsson, sem átti að taka við eptir hann, einn orðinn húsbóndi og yfirráðandi jarðarinnar að réttum lögum.
1. júní
Er helgaður Nicomedes nokkrum, rómverskum manni. Það er sagt um hann, að hann hafi gefið Petrónellu hinni helgu (sjá 32. maí) kvöldmáltíðarsakramentið, áður en hún lést, og jarðað síðan lík hennar. Þetta kom til eyrna Flaccusi eðalmanni, sem beðið hafði Petrónellu, og varð hann þessu svo reiður, að hann lét draga Nocomedes fyrir sig og vildi kúga hann til blóta. Þegar það tókst ekki, var Nicomedes laminn blýkleppum til bana og líkinu sökkt í ána Tífur. Þaðan náðu vinir hans því seinna, og var það þá grafið á virðulegan hátt.
5. júní Bónífasíusmessa
Dagurinn er helgaður Bonifacius, sem kallaður er postuli Þýskalands. Hann hét Winfrid upphaflega og var fæddur á Englandi hér um bil 680. Þegar á unga aldri varð hann munkur af Benediktsreglu og ábóti var hann orðinn 716, þegar honum fyrst datt í hug að reyna að kristna Frísa og Þjóðverja, sem um þær mundir vóru allir heiðnir. Í fyrstunni gekk honum þetta mjög stirt, enda þótt hann hefði góðan styrk af páfanum, sem þá var, Gregor öðrum. Smámasaman tókst honum að snúa mörgum til kristinnar trúar og stofna söfnuði hingað og þangað; páfi gerði hann að byskupi 723 og níu árum síðar að erkibyskupi alls Þýskalands. Þá hafði hann kristnað mestan þorra Þjóðverja og árið 754 hafði hann komið kristni algjörlega á fastan fót. Þetta ár fór hann til Fríslands að boða þar trú að nýju en tókst þó ekki betur en svo, að Frísar réðust eitt sinn á hann að óvörum og drápu hann og alla hans menn, eitthvað 50 að tölu, við borg þá, sem Dockum heitir. Þá hafði Bonifacius fimm um sjötugt, og var hann síðan tekinn í dýrðlinga tölu og það að maklegleikum.
8. júní Medardusdagur
Kallaður eptir Medardus, sem var byskup á Frakklandi á 6. öld. Það er sagt um hann, að hann hafi ekki sést fyrir og gefið fátæklingum hverja spjörina utan af sér á fætur annari, ef hann hafði ekki annað handtækilegra. Þegar hann dó, árið 545, er sagt að tvær hvítar dúfur hafi komið af himnum og staðnæmst við kistu hans. Skömmu síðar lögðu þær á stað til himna aptur og þá var þriðja dúfan í för með þeim, öngvu óálitlegri en hinar tvær. Sama daginn átti að hafa rignt volgu vatni, og það var því trú manna lengi fram eptir miðöldonum, að ef það rigndi Medardusdag, mundi ekki stytta upp fyr en eptir 210 daga.
11. júní Barnabasmessa
Kennd við Barnabas, einn af 70 lærisveinum Krists. Hann var með Páli postula stundum síðan, en æfilok hans eru sögð hafa verið þau, að Gyðingar á eynni Kípur gerðu eitt sinn aðsúg að honum, bundu reiptag um hálsinn á honum, drógu hann á bál og brenndu hann upp til kaldra kola.
15. júní Vítusmessa
Vítus þessi var ítalskur að ætt og var drepinn 12 ára gamall af Díakletían keisara ásamt móður sinni sem hét Crescentia, og kennara sínum Modestusi. Faðir Vítusar var heiðingi, og vildi kúga son sinn til að afneita kristinni trú, en hann stóð óbilugur og gat eptir þetta gert hvert kraptaverkið öðru meira. Díókletían keisari lét kasta honum í ketil fullan af sjóðandi biki, og þegar það kom fyrir ekki, var honum kastað fyrir björnu, en hér fór allt á sömu leið; þó gat Díókletían loksins unnið á honum með því að hengja hann. -- Vítus hinn helgi er verndari Bæheimsmanna og átrúnaðargoð; hér á Norðurlöndum var honum fyrst helgaður dagur 1169 í minningu þess, að borgin Arkóna í eynni Re (Rygen) var þá unnin af Dönum. -- Á Vítusmessu héldu menn fyrmeir að væri lengstur dagur, svo sem sjá má á vísunni:
Lúsía nótt þá lengstu gefr,
lengsta daginn Vítus hefr,
Gregoríus og Lambert lætr
lengdina jafna dags og nætr.
22. júní
Þessi dagur er helgaður 10,000 píslarvottum, sem sagt er að Hadrían keisari hafi látið krossfesta á fjallinu Ararat, af því að þeir vildu ekki blóta heiðin goð. Eptir dauða þeirra urðu öll hin sömu undur sem eptir krossfestingu Krists; björgin brotnuðu, það varð myrkvi á sólu, afarmikill landsskjálfti o.s.frv.
24. júní Jónsmessa
Jónsmessa á að hafa verið fæðingardagur Jóns (Jóhannesar) skírara, því sagt er að hann hafi fæðst réttu misseri á undan Kristi. Annars eru það optast nær andlátsdagar dýrðlinga, sem haldnir eru heilagir, en um Jón skírara er öðru máli að gegna, því hann var kallaður heilagur allt frá fæðingu. Ekki vita menn með vissu, hve nær Jónsmessa var stofnuð fyrst, en á 6. öld var hún almennur hátíðisdagur. Á íslensku eru til tvær sögur af Jóni skírara, sem Unger hefur látið prenta í Postolasögum. Önnur þeirra er nánast prédikun á Jónsmessu, en hin er meira í söguformi, og er rituð af presti nokkrum, sem Grímur hét, fyrir Runólf ábóta í Veri á ofanverðri 13. öld. -- Jónsmessuhelgi var úr lögum numin á Íslandi árið 1770. -- Jónsmessunóttin var höfð í miklum metum til forna, og ýmislegur átrúnaður við hana bundinn bæði hér á landi og erlendis. Hún þótti þannig hjá oss best fallin til að fá sér kraftagrös og náttúrusteina, og döggin var og þessa nótt svo heilnæm, að ef menn veltu sér berir í henni, urðu menn alheilir af öllum sjúkleika. Sömu trú höfðu menn og í öðrum löndum, ef menn fóru og lauguðu sig í uppsprettum eða drukku úr þeim þessa nótt. Það var og trú manna erlendis, að illir andar gengu lausir þessa nótt, og gerðu allt það illt af sér, sem þeir gætu. Af því kom sá siður að kynda bál á hólum og hæðum svo sem vörn á móti þessum öndum, og hefur sá siður að nokkru leyti haldist við sumstaðar enn fram til vorra tíma.
27. júní Sjösofendadagur
Dagurinn er settur til minningar um Sjösofendur, og er munkasaga til um þá, sem prentuð er á íslensku í Nýrri Sumargjöf. Þegar Decíus keisari ofsótti kristna menn sem mest um miðja 3. öld, vóru þeirra á meðal 7 bræður eða 7 vinir, sem sumir segja, er eitt sinn vóru dregnir fyrir keisarann og hótað öllu illu, ef þeir létu ekki af trú sinni. Keisarinn gaf þeim þó dálítinn umhugsunartíma, og þeir fóru þá í helli nokkurn nálægt Efesusborg og lögðust til svefns. Þessu komst keisarinn að, og lét hlaða grjóti fyrir hellismunnann, en bræðurnir sváfu þarna í 200 ár, og vöknuðu loks við það að hjarðsveinn einn af tilviljun opnaði hellismunnan og að nýtt lopt streymdi inn á þá. Þá fór yngsti bróðirinn til borgarinnar að kaupa matvæli, en nú vóru allir borgarmenn orðnir kristnir, og þegar þeir heyrðu söguna um bræðurna, fór múgur og margmenni upp að hellinum að tala við þá; þeir lögðust þó skömmu síðar til svefn aptur og sofa til dómsdags.
29. júní Pétursmessa og Páls
Þennan dag er sagt að Neró keisari hafi líflátið þá árið 63. Pétur postuli var krossfestur á höfði eptir eigin beiðni, en Páll hálshöggvin. Til eru sögur á íslensku um þá báða, og er þar þessa ítarlega getið. -- Næsti dagur fyrir Péturs messu og Páls var að fornu þingreiðardagur Íslendinga, svo sem sjá má á Rímbeglu og víðar.
Julius kallar Guðbrandur byskup Maðkamánuð og á dönsku heitir hann „Ormemaaned“, sem er sama. Upphaflega kölluði Rómverjar þenna mánuð „Qvintilis“ (hinn fimmta), af því að hann var fimmti í röðinni frá mars, sem þeir töldu fyrstan í árinu eptir boði Rómúlusar konungs. Á fyrstu öld fyrir Kr. var nafninu breytt og mánuðurinn kallaður „Julius“ til heiðurs við Julius Cesar. Annars helguðu Rómverjar þenna mánuð Jupiter, sem var æðsta goð þeirra líkt og Óðinn hér á Norðurlöndum. Það lítur þó út sem fornmenn hafi stundum hugsað sér að Jupiter og Þór væri sama, því hof Jupiters eru opt kölluð Þórs hof í gömlum bókum.
2. júlí Þingmaríumessa
Dagurinn er vitjunardagur Maríu meyjar. Þessi hátíðisdagur er skipaður af Úrbani páfa sjötta árið 1389 til minningar um það þegar María heimsótti Elisabethu frændkonu sína (Lúk 1, 39-56). Á Íslandi var þó engin messa haldin þenna dag, fyrr en Sveinn byskup Pétursson skipaði hana með úrskurði á prestastefnu, sem haldin var í Skálholti vorið 1472. Það hefur þó víst aldrei verið haldið mikið upp á þennan hátíðisdag, enda var hann einn af þeim, sem úr voru felldir með lögum á Íslandi 1770. Dagurinn heitir og öðru nafni Þingmaríumessa, því þá stóð alþingi sem hæst, en ekki tálmaði það neitt gjörðum þess þó heilagt væri haldið. Dómar allir máttu fram fara, og það var meira að segja leyfilegt að taka þar menn af lífi þenna dag, ef þess þótti þörf. -- Enn hefur dagurinn eitt nafn og kallast Svithúnsmessa hin fyrri. Hátíð þessi er bresk upphaflega og tíðkaðist ekki mikið á Nörðurlöndum, nema á Íslandi. Í almanaki Breta er einungis talin ein Svithúnsmessa, og það er hin síðari, sem er 15. júlí. Svithún (St. Swithin) var biskup í Winchester og kennari Elfráðs konungs mikla (d. 901). Það er sagt, að hann hafi þegar í lifanda lífi gert mörg tákn og stórmerki. Þegar hann dó, brutu munkar út af boðum hans og vildu jarða hann annars staðar, en hann hafði sjálfur á kveðið; fyrir þetta er sagt að Svithún hafi hefnt sín á þeim með því að láta rigna í 40 daga, og var það lengi eptir alþýðutrú, að ef það rigndi á Svithúnsmessu, mundi ekki stytta upp í 40 daga.
8. júlí Seljumannamessa
Var mikill hátíðisdagur fyrrum á Íslandi, en einkum þó í Noregi, því þaðan er hátíð þessi upphaflega komin. Er um það þáttur í Ólafs sögu Tryggvasonar (í Flateyjarbók), en þetta er aðalatriðin úr honum. Sunnifa hét jarlsdóttir ein á Írlandi, er ríki tók eptir föður sinn, kristin vel og fríð sýnum. Heiðinn víkingur einn vildi neyða hana til að giptast sér, en hún og bróðir hennar Albanus að nafni, tóku þá það ráð að flýja úr landi með mikið lið og lendu loks við eyna Selju skammt frá Björgvin. Þetta var á dögum Hákonar jarls hins ríka. Skamma stund höfðu þau Sunnifa verið í eynni, fyr en landsmenn kærðu þau fyrir jarli; fór hann þá þangað með miklu liði, en þau Sunnifa gátu öngva mótstöðu veitt og tóku það ráð að fara í hella nokkra og biðja guð að gera á einhvern hátt enda á lífi þeirra; hrundu þá björg fyrir hellismunnana, en jarl fór við svo búið aptur. Nokkrum árum á eptir (995) fóru tveir bændur fram hjá eynni og sáu þangað ljós mikið; þeir fóru á land og fundu þar mannshöfuð óskaddað og lagði af sætan ilm. Þeir fluttu það með sér og ætluðu að færa það Hákoni jarli, en þegar þeir komu norður í land, fréttu þeir að Ólafur Tryggvason var kominn til ríkis og fóru þá til hans og færðu honum höfuðið. Konungur sá þegar að þetta var heilags manns höfuð, og skömmu seinna fór hann sjálfur og Sigurður byskup hans til eyjarinnar og fundu þar líkama Sunnifu og margra annara með öllu óskaddaða. Var þá tekinn upp heilagur dómur hennar og settur yfir altari í kirkju, sem konungur lét reisa í eynni; en mörgum árum síðar (1170) var hann færður til Björgynjar af Páfi byskupi, sem þá var, og geymdur þar um langan aldur yfir háaltari höfuðkirkjunnar. Danir og Svíar héldu ekki Seljumannamessu, en helguðu daginn Katli nokkrum (St. Kjeld), sem sumir segja verið hafi prófastur í Vébjörgum en aðrir segja að væri skoskur trúboði.
10. júlí
Dagurinn er helgaður Knúti Dana konungi Sveinssyni. Hann var konungur árin 1080-86 og var klerkavinur hinn mesti, en álöguharður mjög við bændur og ójafnaðarfullur í allri ríkisstjórn. Loks þoldu Jótar ekki mátið lengur og risu upp gegn honum, en Knútur flýði til Óðinseyjar á Fjóni; þar var hann drepinn fyrir altari í Albaníkirkju og kölluðu klerkar hann fyrir því heilagan. Eiríkur konungur bróðir hans, sem kallaður var hinn góði, taldi síðan páfa á að taka hann í heilagra manna tölu, hér um bil árið 1100.
13. júlí Margrétarmessa
Margrét var fædd í Antíokíu í Písidíu; faðir hennar var heiðinn og hofgoði þar í borginni, en Margrét snerist þó ung til réttrar trúar. Jarl nokkur heiðinn, Olibríus að nafni, fékk ást á henni, en hún vildi með engu móti þýðast hann. Hann tók það þá til ráðs að reyna að kúga hana til blóta, og pýndi hana á margan hátt, þangað til loks að hann lét hálshöggva hana árið 275. Til er saga af Mergrétu meyju á íslensku, sem prentuð er í Heilagra manna sögum, og auk þess kvæði um hana, sem enn er óprentað.
20. júlí Þorláksmessa á sumri
Hún var í lög leidd á Íslandi árið 1237 í minningu þess, að þann dag var tekinn úr jörðu dómur Þorláks byskups hins helga Þorlákssonar. Hann var eins og kunnugt er byskup í Skálholti frá 1178 til 1193 og var dýrkaður mikið bæði á Íslandi og víða annars staðar.
23. júlí byrja hundadagar og haldast þangað til 23. ágúst. Þeir eru kallaðir eptir hundastjörnunni (Sirius), sem er fastastjarna og kemur upp þenna tíma jafnt sólu. Þá er heitasti tími sumars og kenndu menn það fyrrum þessari stjörnu. Þá fá og hundar í heitari löndonum opt þá veiki, að þeir verða óðir og bíta menn, og deyja menn af því ævinlega, og er dauðdagi þessi hinn kvalafyllsti.
25. júlí Jakobsmessa
Hún er í minning um Jakob postula hinn eldra, Zebedeusson, sem Heródes Agrippa lét höggva 40 árum e. Kr. Hann hefur verið tignaður mest á Spáni og er þar við hann kennd borgin St. Jago de Compostella og honum helguð þar kirkja. Þangað sóttu Íslendingar opt í fornöld til áheita við postulann. Á Íslandi var honum helguð kirkja í Þerney, á Innra-Hólmi og víðar. Um Jakob postula þennan er til saga á íslensku í Postulasögum, sem prófessor Unger hefur látið prenta.
26. júlí er kenndur við Önnu, móður Maríu meyjar.
27. júlí Marta, systir Lazarusar.
28. júlí Kenndur við Pantaleon píslarvott, og var hann tignaður mikið á Íslandi meðan páfatrú stóð þar, sem sjá má af því, að sveinbörn, sem fæddust þann dag, voru stundum látin heita eptir honum, líkt og var um Lárenzíus (Lafranz) byskup á Hólum.
29. júlí Ólafsmessa hin fyrri
Þann dag árið 1035 var tekinn upp heilagur dómur Ólafs konungs Haraldssonar og skrínlagður í dómkirkjunni í Niðarósi. Þessi Ólafsmessa var aðalhátíðin til minningar um Ólaf konung helga. Þá voru vinaboð haldin á Íslandi í fyrri daga og mikið haft við, sem sjá má á boðinu á Reykhólum 1121.
Augustus. Upprunalega hét mánuður þessi Sextilis (hinn sjötti), því að hann var sjötti mánuðurinn eptir tímatali Rómverja; en síðar var hann kallaður Augustus, til heiðurs við Augustus, keisara Rómverja. Hann var uppi um sama leyti og Kristur fæddist. Annars var mánuður þessi helgaður gyðjunni Ceres. Gyðju þessa hugðu menn hafa uppgötvað akuryrkjuna og allar þær iðnir er að henni lúta. Menn töldu hana svo skírlífa og helga, að konur einar máttu starfa að fórnum til hennar. Þó var reyndar skírlífi hennar ekki betur varið en svo, að hún ól börn við bræðrum sínum, að því er sagan segir. Enginn karlmaður mátti sjá mynd af henni, hvað þá snerta hana. Á hátíðum þeim er henni voru helgaðar, var henni fórnað blómkrönsum og axi, sem menn hengdu upp við hofdyr hennar; enn fremur fórnuðu menn henni hunangi, víni og mjólk; af dýrum var henni einkum fórnað svínum, því að eðlisfar þeirra er að róta jörðinni upp og spilla sæðinu. Áður en svínunum var sálgað, voru þau þrisvar sinnum leidd í kringum akrana; fylgdi þeim þá manngrúi mikill með ærslum og ólátum, og á undan uppskerunni bundu bændurnir kransa úr laufum um höfuð sér og skemtu sér með dansleikum gyðjunni til sæmdar. Hátíðisdagar hennar vóru því uppskeruhátíð mikil, enda heitir og mestur hluti mánaðar þessa eptir tímatali voru Heyannir og Guðbrandur byskup kallar hann í almanaki sínu heyannamánuð.
1. ágúst Bandadagur
Alexander páfi hinn fyrsti (109-119) skipaði dag þennan heilagan í minningu þess, að Herodes konungur Agrippa lét hneppa Pétur postula í fjötra, til þess að gjöra Gyðingum til hæfis. Annars varð sú handtaka ekki postulanum að meini, því engill af himnum ofan vitraðist honum og leiddi hann út úr varðhaldinu.
3. ágúst Ólafsmessa hin síðari
Í minningu þess að þann dag árið 1031 voru tekin upp bein Ólafs konungs. (Innskot, FK)
4. ágúst Dominicus
Þessi dagur er helgaður spænskum dýrðlingi sem hét Dominicus de Guzman og var fæddur árið 1170 í borginni Calarvejo í Kastilíu í Spáni. Hann var aðalsmaður að ætt og sýndi snemma ákafa mikinn í trúarefnum, og vildi láta ofsækja og drepa alla þá, sem honum fundust vera trúvillingar, en það vóru allir þeir, sem ekki vóru fullkomnir páfatrúarmenn. Þetta varð byrjunin til rannsóknarréttanna á Spáni, sem hófust 1198 og vóru í langan tíma til smánar og svívirðingar fyrir kristna trú á Spáni. Ótölulegur grúi saklausra manna hefur verið píndur til dauða eptir dómi þessara rannsóknarrétta. Með þessum og líkum tiltektum kom Dominicus sér svo í mjúkinn hjá Honoriusi páfa þriðja, að hann leyfði honum að stofna munkareglu eptir sínu höfði, sem ýmist er kölluð „Dominicusregla“ eða „prédikunarregla“. Þessi regla var mjög algeng á Norðurlöndum: aðalklaustrið var í Niðarósi: það var stofnað árið 1220 af dönskum munki, sem Salomon hét og verið hafði lærisveinn Dominicusar. Á Íslandi var að eins Kolbeinsstaðakirkja helguð Dominicus og var hún þó ekki helguð honum einum.
10. ágúst Lárentíusmessa
Lafranz eða Laurentius, sem hann hét réttu nafni, er einn af allra fremstu dýrðlingum kaþólsku kirkjunnar. Hann var uppi á 3. öld e. Kr. og var erkidjákn og gjaldkeri hjá Sixtusi páfa öðrum. Sixtus þessi leið píslarvættisdauða á ríkisárum Valeríans keisara, árið 258, og neitaði þá Lafranz með öllu að segja til þess, hvar fjársjóðir kirkjunnar væru fólgnir. Þeir voru, eptir skipun Sixtusar, gefnir fátæklingum. Þremur dögum eptir lát Sixtusar var Lafranz tekinn og látinn á pönnu og steiktur til dauða. Sagan segir, að hann hafi boðið keisaranum að borða sig, þegar önnur hliðin var steikt og hafi beðið að snúa sér á hina, þegar hliðin sem hann lá á, væri orðin herramannsmatur. -- Lafranz var helguð helsta kirkja á Norðurlöndum í fornöld, dómkirkjan í Lundi. Á íslandi voru honum helgaðar með öðrum Melakirkja í Borgarfirði og Garðakirkja á Akranesi. Laurentius (Lafranz) Kálfsson, Hólabyskup, var heitinn eptir dýrðlingi þessum, því han var fæddur á Lafranzmessudag.
12. ágúst
Clara var yngismær af göfgum ættum og fædd í Assisi í Umbríu. Hún stofnaðu nunnureglu, sem við hana er kend. Svo er sagt, að Serkir hafi einhverju sinni ráðist á klaustur hennar, er hún lá rúmföst. Hún lét þá bera sig fram fyrir óvinina, hafði í höndum sér líkama Krists og ákallaði guð um vernd og varðveislu. Þá heyrði hún rödd sem sagði: „Ég mun jafnan vernda yður.“ Fjandmennirnir voru komnir upp á klausturmúrana, en hurfu frá án þess að gera nein spellvirki. Áður en hún andaðist, er og mælt, að Kristur sjálfur hafi vitrast henni. 1225, tveimur árum eptir dauða hennar, var hún helguð af Alexander páfa 4.
13. ágúst
Hippolytus segir sagan, að hafi verið fangavörður, þegar Lafranz helga (sjá 10. ágúst) var varpað í diflyssu og sneri Lafranz honum á rétta trú. Þrem dögum eptir lát Lafranz lét Rómarkeisari drepa Hippolyt með því móti að láta tvo eflda hesta rífa hann í sundur á milli sín.
15. ágúst Maríumessa hin fyrri / himnaför Maríu
Dagurinn er eptir trú kaþólskra manna andlátsdagur Maríu meyjar. Jesús sjálfur átti, eptir sögusögninni, að hafa sótt sál hennar og borið hana í faðminum til himna, en postularnir allir báru lík hennar til grafar, nema Tómas, sem ekki var viðstaddur. Maríumessa þessi var í tölu hinna stærri helgidaga á Íslandi fyrrum, sem sjá má á skipun Magnúsar byskups Gissurarsonar um kirkjusiðu (1224) og fleiru.
16. ágúst
Rochus var guðhræddur maður, sem stöðvaði drepsóttir víðsvegar með bænum sínum. Hann fæddist í Montpellier og hafði rauðan kross á brjósti, þegar hann kom úr móðurlífi. Þegar á unga aldri gerðist hann fráhverfur heiminum og tignarstöðu þeirri, er honum var ætluð, en gaf sig allan að föstum og bænahaldi. Tvítugur misti hann foreldra sína, gaf þá fátækum mönnum aleigu sína og hóf ferð um Frakkland og Ítalíu, til þess að stöðva drepsótt er þá geysaði yfir löndin. Loksins varð hann sjálfur veikur af sótt þessari, en náði sér þó aptur eptir miklar þjáningar. Þá fór hann til Þýskalands, en þar hugðu menn hann vera njósnarmann og vörpuðu honum í diflyssu. Þar sat hann í 5 ár, þangað til hann dó 1327. Við dauða hans kom helgi hans fram, og kirkja var byggð til heiðurs honum. Þegar kirkjufundurinn í Constanz stóð yfir (1414), geisaði drepsótt mikil. Menn ákölluðu þá hinn heilaga Rochus og drepsóttin stöðvaðist þegar. Þenna dag, árið 1247, var gefið út bréf Vilhjálms kardínála, sem hafði svo mikil áhrif á kirkjuleg málefni í Noregi og á Íslandi.
17. ágúst
Anastasius var byskup, sem leið píslarvættisdauða í Persíu.
22. ágúst Symfóríanusmessa
Symphorianus var ungur maður eðalborinn; hann var uppi á 3. öld e. Kr. Foreldrar hans höfðu alið hann upp í guðsótta og góðum siðum. Einu sinni var hátíð haldin til heiðurs við ástargyðjuna Venus, en Symphorian vildi með engu móti tilbiðja hana. Hann var því hnepptur í fangelsi og hart haldinn um hríð og síðar hálshöggvin, árið 270. Með þessum degi byrjaði haustið eptir tímatali Guðbrands byskups, sem sjá má af vísu þessari, sem stendur í almanaki hans:
Clemens vottar vetur,
vorar á stóli Pétur,
Úrban sumar setur,
Symphorian haust getur.
23. ágúst
Zachæus (Sakkeus, innskot FK) var yfirmaður tollheimtumanna á Gyðingalandi. Hann klyfraðist upp í mórberjatré, til þess að sjá Krist, þegar hann hélt innreið sína í Jeríkó. (Lúk. 19, 1-10)
24. ágúst Bartólómeusmessa
Dagurinn er, að því menn hyggja, nefndur eptir Bartholomeusi, einum af hinum 12 postulum Krists. Hann á að hafa flutt fagnaðarboðskapinn í Austurlöndum; sumir segja, að það hafi verið í Suður-Arabíu, og þangað á hann að hafa flutt Mattheusar guðspjall á hebresku; aðrir segja, að han hafi prédikað í Armeníu og Litlu-Asíu. Sagan segir, að heiðnir prestar hafi ákært hann fyrir konungi nokkrum, Astyagesi að nafni, og að hann hafi fyrst látið misþyrma honum ógurlega og síðan krossfest hann. En Bartholomæus hélt áfram á krossinum að prédika um Krist, og því var hann tekinn ofan aptur, fleginn lifandi og síðan hálshöggvin. Nóttina milli 24. og 25. ágúst 1572 hófust ógurleg manndráp í París. Þau Karl konungur 9. og móðir hans, Katrín af Medici, stóðu fyrir þeim, og ætluðu að láta drepa alla prótestanta á Frakklandi. Þessi manndráp stóðu í 30 daga alls og er talið, að meira en 30.000 saklausra manna hafi verið drepnir í París og víðsvegar um landið.
28. ágúst Ágústínusmessa
Augustinus var einn af hinum helstu kirkjufeðrum. Móðir hans hét Monika, hin mesta ágætiskona, og vandaði hún mjög uppeldi sonar síns. Seinna leiddist hann út í óreglu ýmsa, og lifði nokkuð misjöfnu lífi um hríð; en að lokum hvarf hann frá því með öllu og var einn af máttarstólpum kristninnar; einkum lét hann mjög til sín taka í deilu um villutrúarmann einn, Pelagius að nafni, sem kenndi það, að menn gætu réttlætst af verkum sínum. Augustinus lét eptir sig afargrúa af ritum. Hann dó 430. Við Augustinus er kend ein munkaregla (svartmunkaregla). Af þeirri reglu var klaustrið í Viðey, sem Þorvaldur Gissurarson stofnaði árið 1226 og síðan varð eitthvert helsta klaustur á Íslandi. Marteinn Luther var upprunalega svartmunkur, eða af Augustianareglu, og þaðan er það komið, að prestar hjá oss bera svarta hempu.
29. ágúst Höfuðdagur
Höfuðdagur var fyrst haldinn heilagur í minningu þess, að þann dag átti Heródes konungur Antipas að hafa látið höggva Jón skírara, árið 31. e. Kr. (sbr. Matt. 14, 3-12). Þessi dagur er opt nefndur í fornum íslenskum ritum og sýnir það, að Íslendingar hafa haldið talsvert upp á hann.
September. Hann kallar Guðbrandur byskup aðdráttarmánuð í almanaki sínu. Nafnið kemur af latneska orðinu septem = 7, því upphaflega var þetta sjöundi mánuðurinn í röðinni; Mars var þá sá fyrsti. En þessu var breytt árið 521 f. Kr. þannig, að janúarmánuður varð fyrstur, en nöfnunum september - desember þó haldið (7-10). Rómverjar helguðu mánuð þenna Vulcano, sem var smíðaguð og sonur Jupiters. Vulcan var haltur og var eptir sumum goðsögum Rómverja og Grikkja giptur ástardísinni Venusi, sem þó hafði fram hjá honum. Í aðalatriðunum er Vúlcan hjá Rómverjum sami sem Völundur hjá okkur, að minnsta kosti eins og hann kemur fram í Þiðriks sögu af Bern.
1. september Egidíusmessa
Dagurinn er helgaður Ægidius nokkrum, grískum manni af háum stigum, sem varð einsetumaður í koti einu í nánd við borgina Arles á Frakklandi. Þar á hann að hafa lifað eingöngu á hindarmjólk, þangað til sveinar Karls Martels Frakkakonungs rákust á hann og drógu hann fyrir konung. Ægidius varð svo að lokum erkibiskup í Rúðuborg. Honum er helguð Sauðafellskirkja í Breiðafirði og á Ægidiusarmessu varð það - illu heilli - að Norðlendingar kusu Guðmund Arason til byskups, árið 1201.
3. september
Seraphia var ung kristin kona frá Antiokkíu, sem kom til Vendôme. Þar lifði hún svo hreinu og flekklausu lífi, að menn fengu hatur á henni, og tveimur hermönnum var falið það verk á hendur að spjalla hana. Guð lét þá sjúkdóm mikinn koma yfir þá, en menn kendu það göldrum hennar og ætluðu að brenna hana; en það tókst ekki betur til en svo, að eldurinn slokknaði af sjálfum sér. Síðan var hún barin svipum og loks hálshöggvin hér um bil árið 100.
8. september Maríumessa hin síðari
Dagurinn er hátíðisdagur mikill hjá páfatrúarmönnum. Sagan segir, að einsetumaður einn guðhræddur hafi á ári hverju heyrt englasöng í kofa sínum þenna dag. Hann ákallaði því guð og bað hann heitt og innilega að birta sér, hvernig á þessu stæði; honum var svarað, að þetta væri afmælisdagur Maríu, guðs móður. Hann gjörði það síðan heyrum kunnugt, og upp frá því er mælt, að farið hafi verið að halda dag þenna heilagan.
13. september
Þessi dagur er helgaður Cyprianus, einhverjum helsta kirkjuföður og miklum rithöfundi. Hann var fæddur í Kartagó í Afríku, um árið 300 e. Kr. og var framan af heiðinn og galdramaður en snerist seinna, og varð biskup í Kartagó. Á dögum Decius keisara varð hann fyrir ofsóknum miklum, og var að lokum hálshöggvin 13. sept. 258, en honum var hann þó helgaður sökum þess að krossmessu bar upp á dánardag hans.
14. september Krossmessa á hausti
Krossmessa um haust er til minningar um krossin helga, sem Helena, móðir Konstantíns keisara mikla, á að hafa fundið á Golgatha. Hún lét reisa krossinn á sama stað og hún fann hann og byggja kirkju yfir. Þremur hundruðum ára síðar tóku Persar Jórsalaborg og þar með krossinn, en Heraklius keisari náði borginni og krossinum aptur árið 361 og stofnaði þessa krossmessu í minningu þess. Á Norðurlöndum var hátíð þessi þó fyrst í lög leidd árið 1377 eptir boði Gregors páfa ellefta.
(Hér er greinilega villa í textanum því Heraklíus keisari vann Jerúsalem og krossinn af Persum árið 629 og er sagt að hann hafi þá borið krossinn upp á Golgata. (Innskot, FK)
15. september
Dagurinn er að sumra sögn helgaður Áskatli erkibyskupi í Lundi, sem lifði á 12. öld og dó 6. sept. 1182 í Clairvaux á Frakklandi. Af honum voru þeir vígðir til byskupa, Björn Gilsson til Hóla (4. maí 1147) og Klængur Þorsteinsson til Skálholts (6. apríl 1152). Árið 1179 sleppti hann erkibyskupsembættinu og fór í klaustur og varð þá Absalon frændi hans erkibyskup í hans stað. -- Eptir annari sögusögn á Áskell sá, sem þessi dagur er helgaður, að hafa verið Englendingur, sem lengi boðaði trú í Svíþjóð og seinast var grýttur í hel.
17. september Lambertsmessa
Messa í minningu Lamberts biskups frá Maastricht í Belgíu, sem uppi var á 7. öld. (Innskot, FK)
21. september Matteusmessa
Dagurinn er helgaður Mattheusi guðspjallamanni. Eptir uppstigningu Krists ferðaðist hann um Asíu og boðaði þar trú, en seinna fór hann til Eþíópíu í Afríku og þar beið hann píslarvættisdauða. Af Mattheusi eða Mattíasi, sem hann líka kallast, eru til tvær stuttar sögur á íslensku og prentaðar í postulasögum; honum er og helguð kirkja á Fagranesi.
22. september Máritíusmessa
Messa í minningu rómverska herforingjans Máritíusar sem sagan segir að hafi verið tekinn af lífi ásamt mönnum sínum vegna þess, að þeir neituðu að framfylgja skipunum sem brutu í bága við kristna trú þeirra. Tímasetning og sannleiksgildi atburðarins er óviss. (Innskot, FK)
23. september Tekla
Tekla. Það var mær frá Lykaoniu í Asíu, sem sagan segir, að Páll postuli hafi snúið á rétta trú. Seinna komst hún til Rómaborgar og þar var hún drepin sökum þess, að hún vildi ekki þýðast Neró keisara, hundheiðinn mann.
27. september
Kosmus og Damianus voru bræður og ættaðir frá Rabítalandi. Þeir eiga einkum að hafa skarað fram úr sem læknar, en helgir urðu þeir fyrir það, að þeir voru hálshöggnir á dögum Díocletians keisara fyrir kristna trú. Þeim var á Íslandi helguð kirkja á Ingjaldshóli.
29. september Mikjálsmessa / engladagur
Mikjálsmessa var haldin heilög til minningar um Mikjál höfuðengil. Þessi hátíðisdagur var fyrst í lög leiddur á döium Karlamagnúsar keisara, og er frá því árið 813 almennur hátíðisdagur um allan hinn kaþólska heim. Á Íslandi var Mikjáll höfuðengill mjög svo tignaður í fornöld. Fyrsta messa sem Þangbrandur prestur hélt á Íslandi, var á Mikjálsmessu, og þá sagði hann Halli á Síðu, „að Mikjáll væri af guði settr til þess að fara mót sálum kristinna manna“, og í Njálu stendur í líku sambandi, að hann skuli meta allt, sem menn geri bæði gott og illt - „ok er hann svá miskunsamr, at hann metr allt þat meira, er vel er gjört“. Líkt kemur fram hjá Arnóri jarlaskáldi, þar sem hann segir:
„Mikjáll vegr þats misgört þykkir
mannvitsfróðr ok allt it góða,
tiggi skiptir síðan seggjum
sólarhjálms á dæmistóli“.
Mikjálsmessa var úr lögum numin á Íslandi árið 1770 en eitt hvað um 9 kirkjur eru helgaðar Mikjáli höfuðengli.
(Dagurinn var sums staðar kallaður „messa heilags Mikjáls og allra engla“, og af því mun nafnið engladagur dregið. Innskot FK)
30. september
Dagurinn er helgaður Hieronymo kirkjuföður, sem látið hefur eptir sig dæmafáan fjölda af ritum um kirkjuleg efni. Hann var fæddur í Dalmatíu árið 331, og af því foreldrar hans voru efnaðir, gat hann stundað í Rómaborg öll þau vísindi, sem þá var hægt að læra. Á fertugsaldri tók hann kristna trú og varð um stund einsetumaður, eins og þá var títt. Seinna (árið 383) varð hann sjálfur kennari í Róm, en að lokum varð hann að hætta við það og fór til Gyðingalands og þar dó hann í hárri elli árið 420.
October. Þessi mánuður er af Guðbrandi biskupi kallaður slátrunarmánuður og er það 10. mánuðurinn hjá oss, en 8. eptir tölu Rómverja til forna, eins og nafnið bendir á, því það er komið af tölunni octo, sem þýðir átta. Mánuður þessi var um stund kallaður „Livius“, sem var ættarnafn Tiberiusar keisara, en eptir dauða hans féll það nafn niður. Domitian keisari skipaði síðar að kalla mánuðinn eptir sér en það nafn hélst að eins stutta stund, enda var Domitian grimmur maður og illa þokkaður.
1. október Remegíusmessa
Remegiusmessa er helguð Remigio postula Frakka. Á fæðingu hans var guðdómleg vitran gefin um hann og 21 árs varð hann biskup í Reims. Hann var mælskumaður mikill og lærður vel. Hann skírði Klodovik og smurði hann til konungs. Hann var biskup í 74 ár og gerði mörg kraptaverk; hann dó 545, 96 ára gamall.
4. október
Franciscus er þessi dagur kallaður til minningar um Franciscus hinn helga stofnara Franciscanareglu. Þessi munkaregla er og kölluð grámunkaregla, sökum þess að munkar af þessari reglu bera gráan kufl. Franciscus var fæddur í Assisi á Ítalíu árið 1182 og var verslunarmaður framan af. Seinna hætti hann því starfi og lifði mjög svo kristilega upp frá því. Hann dó 1226 og var tveimur árum seinna tekinn í helgra manna tölu.
5. október
Dagurinn er helgaður Placidus nokkrum, sem gerði mörg kraptaverk í Sikiley. Þar var hann ásamt þremur systkynum sínum og 30 öðrum píslarvottum handtekinn af fjandmönnum kristinnar trúar og kvalinn á ýmsan hátt. Meðal annars var skorin úr honum tungan og talaði hann þó eptir sem áður, hughreysti áhangendur sína, en ámælti kvölurum sínum. Loksins var hann og félagar hans allir hálshöggnir árið 541. Um Placidus er drápubrot til á íslensku frá 12. öld og er vel ort.
6. október Fídesmessa
Messa þessi tileinkuð heilagri Fídes, en um hana eru engar áreiðanlegar heimildir. (Innskot, FK)
9. október Díonysíusmessa
Dagurinn heitir eptir Dionysius, að aukanafni Areopagita, sem Páll postuli snéri til réttrar trúar í Aþenuborg (Post. Gj. 17,34). Síðan fór hann til Rómaborgar og þaðan var hann sendur til Frakklands að boða þar trú. Í París byggði hann kirkju og kristnaði marga menn; en að lokum fengu heiðingjar handtekið hann og fóru að honum bæði með illu og góðu til að fá hann til að afneita guði, en ekkert dugði. Þeir lömdu hann þá ógurlega, köstuðu honum fyrir óarga dýr, létu hann í ketil með sjóðandi vatni í og reyndu að kvelja hann á fleiri vegu; en ekkert varð honum að meini og æ varð hann fastari og fastari í trúnni. Loks hjuggu þeir hann níræðan að aldri. Eptir aftökuna er sagt að hann hafi tekið upp höfuð sitt og borið það spölkorn, þangað til hann var kominn þangað, sem hann vildi láta jarða sig. -- Af Dionysus er til saga á íslensku, sem prentuð er í Heilagra manna sögum.
14. október Kalixtusmessa
Kalixtusmessa er helguð Kalixtus páfa hinum fyrsta með því nafni (d. 223?). Um hann vita menn lítið annað en að hann innleiddi imbrudagaföstur og svo það að hann varð fyrir ofsóknum miklum af Alexander Severus keisara, sem á endanum lét handtaka hann og kasta fyrir sjóvarhamra.
15. október
Dagurinn er tileinkaður Heiðveigu nokkurri, ættaðri frá Póllandi. Hún giptist Heinreki hertoga í Slesíu og átti með honum 3 syni og 3 dætur, en eptir það varð hún svo hreinlíf, að hún dró sig alveg frá manninum og talaði ekki orð við hann nema í votta viðurvist. Á endanum stofnaði hún nunnuklaustur í bæ, sem Prebnitz heitir, ekki langt frá borginni Breslá í Slesíu, og varð ein dóttir hennar, Geirþrúður að nafni, fyrsta abbadís þar. Heiðveig sjálf þjónaði nunnonum með mesta lítillæti, þvoði og kysti fætur fátæklinga, sem að garði báru, og annað því um líkt. Hún bragðaði aldrei ket, hýddi sig iðulega, þangað til blóð lagaði úr henni, og gekk altaf berfætt á veturna. Hún andaðist 1243 og fengu þá margir sjúklingar þegar bót heilsu sinnar í vatninu, sem lík hennar var þvegið í. Fyrir alt þetta tók svo Klemens pávi fjórði hana í helgra manna tölu árið 1267.
16. október Gallusmessa
Gallus sá, sem þessi dagur er helgaður var írskur að ætt og uppruna, að því sem flestir segja, en sumir segja að hann væri skoskur. Hann fór til Frakklands og boðaði þar kristna trú, en var ofsóttur fjarskalega, þangað til hann komst í kynni við greifa einn þar í landi, sem Gunzog hét. Greifinn átti dóttur, fríða sýnum, sem Friðborg hét, en sá var gallinn á að hún var vitstola og var það kent illum anda, sem í hana hefði farið. Ekki var Gallus lengi á sér að reka þennan fítons anda úr henni, og við það varð greifinn svo glaður, að hann bauð honum biskupsdæmið í Constanz, en það þáði þó Gallus ekki. Því næst stofnaði hann klaustrið St. Gallen, sem nefnt er eptir honum; það var árið 615 og í klaustri þessu lifði hann til dauðadags eða hér um bil þangað til árið 640.
18. október Lúkasmessa
Dagurinn er helgaður Lúkasi guðspjallamanni. Um hann vita menn sáralítið annað með vissu, en að hann var Gyðingur að ætt og menn halda, að hann hafi verið læknir. Munnmæli segja, að hann hafi farið til Egiptalands eptir upprisu Krists, orðið byskup í Þebuborg og dáið þar 84 ára. Engin kirkja er helguð Lúkasi á Íslandi, svo ég viti, og lítil hátíð sýnist Lúkasmessa að hafa verið þar. En þó býður Magnús byskup Gissurarson í skipan sinni um kirkjusiðu (1224) prestum að syngja „credo“ í kirkjum þennan dag.
19. október
Balthasar á að hafa verið einn af austurlandavitringonum, sem komu til Jórsala við fæðingu Krists og tilbáðu hann. Hinir hétu Kaspar og Melkíor.
21. október Kolnismeyjamessa
Dagurinn er helgaður 11 þúsundum meyja eða Kolnismeyjum, sem svo eru kallaðar Svo segja munkar frá, að um miðja fimtu öld hafi lifað kóngsdóttir ein á Englandi, Úrsúla að nafni, einkar fögur og kristin vel. Höfðingi nokkur rammheiðinn varð til að biðja hennar, en hún vildi fyrir öngvan mun giptast honum. Þó stóð karli föður hennar svo mikill geigur af höfðingjanum, að ekki þorðu þau feðgin að synja honum alveg ráðsins, en báðu um þriggja vetra frest og fengu hann. Svo bað Úrsúla föður sinn um tíu fagrar og siðprúðar meyjar af háum stigum, sem væru á reki við hana sjálfa, og auk þess mæltist hún til að hún og hver þessara tíu fengju hver um sig þúsund meyja, svo sem þernur, allt saman í kristilegum tilgangi og fyrir bænahalds sakir mest. Kóngur gerir þetta, og þegar allar fríðurnar hafa mætst og eru búnar að undirbúa sig nægilega, leggur hersingin á stað og þær koma til Kolnis. Þaðan fara þær til Buslaraborgar (Basel) og síðan til Róms, til þess að þola píslarvættisdauða þar. Það hepnast ekki og þær fara aptur til Kolnis. Þá stendur svo vel á fyrir þær, að Húnar eru í sömu andránni búnir að gjöreyða þar húsum og mönnum. Úrsúlu er hvað eptir annað beðið af Húnakóngi, en hún synjar altaf, og við það verður hann svo reiður að lokum, að hann drepur þær allar, nema eina sem varð hrædd, þegar hún sá hvað systur hennar vóru hart leiknar. Hún hljóp til skips þeirra meyja og faldi sig þar. Henni er síðan helgaður næsti dagurinn einni, þ.e.a.s.:
22. október
Hún hét Cordula. Brátt iðraðist hún þessa, að hafa yfirgefið systur sínar svona, og eptir æðilangt bænahald hélt hún á stað í aptureldingu, daginn eptir líflát þeirra Úrsúlu, og á fund þeirra Húnanna, og var undireins drepin.
23. október
Severinus var byskup í Kolni á Þýskalandi á fimtu öld. Hann hafa Danir tignað mikið fyr á tímum, og kölluðu „Sören“ og hefur það nafn alt til vorra tíma verið alment mjög í Danmörku, einkum meðal bænda, svona hér um bil eins og Jón hjá okkur Íslendingum. Dönsk munnmæli segja og, að Sören helgi hafi verið bóndason jóskur og fæddur í Rye skamt frá Himinfjallinu á Jótlandi. Munkar, sem um hann hafa skrifað, kalla hann líka Rygjapostula (apostolum Rugiorum), en sumir þeirra segja, að hann hafi boðað kristna trú á Dunárbökkum neðarlega og þaðan sé nafnið komið. Hann dó í Kolni, að sögn 482, og var tekinn í helgra manna tölu fyrir trúarboðanir sínar, en einkanlega þó fyrir það, að hann sunnudagsmorgun einn heyrði fagran söng af hæðum, sem leiðtogar hans heyrðu ekki, fyr en þeir höfðu beðist fyrir lengi, og Sverinus skýrði þeim frá að nú væri guð að taka á móti Marteini byskupi í Tours, sem er á Frakklandi, og Sverinus sagði þetta í Kolni.
25. október
Crispinus þessi var ítalskur að ætt og flýði ofsókna vegna til Frakklands með bróður sínum, sem á að hafa heitið Crispianus. Þeir vóru báðir skóarar og eptir að þeir höfðu lengi boðað kristni á Frakklandi og verið teknir af þar, vóru þeir teknir í helgra manna tölu af páva svo sem skóarapostular.
26. október
Dagurinn er helgaður Amandus nokkrum, sem var byskup í Trekt (Utrecht) eitthvað um 630. Þá var sá kóngur í Niðurlöndum, sem Dagbjartur hét, og honum sagði Amandus svo greinilega til syndanna, að kóngur flæmdi hann úr landi. Seinna eignaðist kóngur son, sem skíra þurfti, og þá gerði hann boð eptir byskupi og gaf honum svo aptur embættið. Amandus er sagt að hafi dáið 661, níræður að aldri.
28. október Tveggjapostulamessa
Messa þeirra Símons Zelóta og Júdasar Thaddeusar, sem altaf fylgdust að eptir dauða Krists og sýnast að hafa verið einna linastir í sóknum allra postulanna. Um þá er saga til á íslensku og prentuð í Postulasögum (1874). Eptir þeirri sögu boðuðu þeir trú á Persalandi og fengu á sitt mál jarl nokkurn voldugan þar í landi, sem Varardag hét. Babýlonarkóngur varð þeim þó ekki sinnandi, því þar vóru tveir fjölkunnugir menn, Zaróes og Arfaxat, sem keptust á við þá postulana. Svo lauk á endanum, að postularnir unnu sigur, en því urðu blótmenn svo reiðir, að þeir vógu þá og lærisvein þeirra, Símon Sennes, sem fylgt hafði þeim um hríð. Á Íslandi er þessara postula lítið getið að fornu, en þó er sagt í föstuboði Þorláks byskups, 1178, að fasta skuli sex dægra föstu, aðra fyrir allra heilagra messu eða Símonsmessu, en aðra fyrir jól sem næst má jólum. Síðar er þessi dagur nefndur Símonsmessa en ekki kendur við þá báða postulana, og svo mundi ef til vill rétt að gera í almanakinu íslenska.
29. október
Dagurinn er helgaður Narcissus, sem var byskup í Jórsölum. Það var guðhræddur maður mjög, segir sagan, en heldur var hann óvinsæll. Þrjá óvildarmenn átti hann sérstaklega, hvern öðrum voldugri, sem komu því að verkum, að hann varð að flýja af byskupsstóli og út í eyðimörk nokkra og vera þar mörg ár í senn. Narcissus var heiptrækinn maður og fyrirmælti óvinum sínum ákaflega, enda kom það fram við þá. Einn þeirra brann til kaldra kola, annar varð máttlaus alla ævi og þriðji sjónlaus með öllu. Þá sýndist ráðlegast að fá hann aptur á byskupsstólinn, og það var gert. Sagt er að hann hafi orðið 116 vetra gamall og gert margt hvert kraptaverkið á þeim tíma, eins og t.a.m. það að breyta tæru vatni í lýsi, og logaði vel á.
30. október
Absalon þessi, sem dagurinn er kenndur við, er sá sem var sonur Davíðs kóngs, og er kunnur frá Biflíunni. Öngvir nema Danir og við Íslendingar geta hans í almanaki sínu.
31. október er í íslenska almanakinu nefndur eptir Luther, vegna þess að þennan dag er talið að siðaskiptin byrji (1517). Hann á þó eiginlega ekki að standa í almanakinu.
November kallar Guðbrandur byskup Hríðtíðarmánuð, og er það víst þýðing, því aldrei hefur það nafn náð hefð á Íslandi og getur ekki hafa náð, því upp til sveita tíðkuðust gömlu mánaðarnöfnin á þessum hluta ársins langt fram á 17. öld að minsta kosti, ef ekki lengur. Gamlir menn kölluðu þennan mánuð Gormánuð og slátruðu aldrei fyr en hann var byrjaður, og sögðu að þá væri fé meir innanholda en ella og betra að öllu til niðurlags. Danir kalla og mánuðinn „sláturmánuð“ (Slagtemåned) og Karlamagnús „haust- og veturmánuð“ (Herbistmanoth, Wyndmaned). Nafnið er annars latínskt, eins og öll hin mánaðarnöfnin, sem í almanakinu standa, og þetta var níundi mánuðurinn hjá Rómverjum (dregið af novem=níu). Mánuðinn helguðu þeir Díönu veiðigyðju, sem var stóreflisgyðja hjá þeim. Allra merkasta hofið hennar var í Efesos í Litluasíu. Það var 425 feta langt og 122 feta breitt, og alt eptir því. Dvergar á bitum voru ekki færri en um tólfrætt hundrað, og hafði hver kóngur lagt nóg í kostnaðinn við að láta smíða einn dverg. Maður hét Herostratos, sem brendi hofið, og þótti illt verk, sem von var, en öngvum mun síður varð hann kunnur fyrir þetta. Páll postuli kom til Efesosborgar og stofnaði þar söfnuð, en hagkvæmast þótti honum að hafa sig þaðan og skrifa heldur til safnaðarins, sem hann hafði myndað þar, því bæjarmenn trúðu á Díönu. Þess vegna eru bréfin til Efesosborgarmanna.
1. nóvember Allra heilagra messa
Allra heilagra messa var merkishátíð mikil á kaþolsku tímonumog eins að miklu leyti eptir siðaskiptin. Hátíð þessi er gömul mjög og segja sumir, að hún eigi í raun réttri rót sína að rekja til Rómverja hinna fornu og standi í sambandi við algoðahús þeirra (Pantheon), sem Fóka keisari á að hafa látið Bónifacius páva fjórða hafa fengið. Pávinn gerði gofið að kirkju og á svo út úr þessu að hafa stofnað allra heilagra messu um 610, en látið hana vera 12. maí. Þessu breytti svo Gregor pávi þriðju árið 731 þannig, að messan var haldin 1. nóvember og varð þá almenn hátíð um öl kristin lönd. Þá mintust menn englanna einkum og þeirra dýrðlinga mannlegra, sem enginn dagur var sérstaklega kenndur við. Eptir siðaskiptin hefur hátíðin að nokkru leyti haldist hjá mótmælendum, og 1770 var boðið að halda hana fyrsta sunnudag í nóvember á Íslandi. Í fornum bókum íslenskum er hátíðar þessarar mhög opt getið og má þar sjá, að hún hefur verið stórhátíð hjá oss. Til dæmis má nefna það, að í máldaga fyrir ferju á Ölfusá (um 1200) er það tekið fram, að ferjumaður sé ekki skyldur að ferja þrjá daga á ári, páskadag, kirkjudag (þ.e. vígsludag kirkjunnar, sem ferjumaður á til) og allra heilagra messu dag. Eitthvað 5 kirkjur á Íslandi vóru helgaðar „öllum heilögum“.
2. nóvember Allra sálna messa
Þessi hátíð var stofnuð á 11. öld, en ekki var hún alment haldin fyr en löngu seinna. Þá var beðið fyrir sálum framliðinna manna, til að koma þeim sem fyrst úr hreinsunareldinum og er sagt að messan sé fyrst stofnuð sökum fátæklinga, sem ekki gátu í lifanda lífi gefið svo mikið fé til kirkna, að prestar bæðu sérstaklega fyrir sálum þeirra.
3. nóvember
Hugbjartur eða Hubertus var biskup í Lüttich á 8. öld. Hann var veiðimaður mikill á yngri árum, en hætti alveg sökum þess, að hann einu sinni var rétt að segja búinn að skjóta hjört, sem hafði krossmark millum hornanna. Eptir dauða hans urðu mörg kraptaverk að líki hans, sem ekki gat rotnað með neinu móti avo árum skipti.
(St. Hubertus er talin hafa verið fæddur 656-658, að líkindum í borginni Tpoulouse í Frakklandi og mun hafa dáið 30 mái 727 í bænum Tervuren í útjarði Brussel. Hann hefur verið nefndur postuli Ardennafjalla og varð fyrsti biskupinn í Liège. Hann er verndardýrðlingur veiðimanna, stærðfræðinga, sjónglerjasmiða og málmgerðarmanna og til hans var leitað til að lækna hundaæði allt fram á 20. öld og höfðu prestar til þess svokallaðan Húbertsprjón eða Húbertslykil (sjá hér: http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/objects/display.aspx?id=4596). Hann var í hávegum hafður á miðöldum.
Sagan segir að Húbert hafi verið af tignum ættum og dvalið við hirð Þeódórs III í París. Kona hans lést af barnsförum er hún ól honum son og dró hann sig þá út úr hirðlífiinu og leitaði inn í skóga Ardennafjalla til þess að helga sig dýraveiðum. Morgun einn á föstudaginn langa gerðist það er kristið fólk hélt hélt til kirku að hann fór til veiða. Þá gerðist það er hann að krónhjörtur sem hann elti snéri sér í áttina til hans og sá hann þá róðukross milli horna hans og rödd heyrðist segja: „Húbertus, ef þú snýrð þér ekki til Drottins, og tekur upp heilagt líferni, muntu fyrr en varir steypast til helvítis.“ Við þetta sté Húbertus af hesti sínum og lagðist flatur á jörðina og mlti: „Drottinn, hvar óskar þú af mér?“ Honum barst þá þetta svar: „Farðu og leitaðu uppi Lambert, og hann mun leiðbeina þér.“ Svo virðist sem þessi sögn hafi verið yfirfærð á æfi Húberts en hún var áður sögð eiga við um um St. Eustace eða Placidus.
Húbertus á að hafa farið rakleiðis til Maastricht og hitt Lambert sem þar var biskup. Hann tók honum vel og gerði hann að lærisveini sínum.
Húbertus eftirlét Odo bróður sínum erfðarétt sinn gegn því að hann tæki að sér uppeldi nýfædds sonar sín og gaf fátækum eigur sína. Hann lærði til prests og tók víglsu, gerðist aðstoðarmaður Lamberts biskups sem sendi hann í pílagrímaferð til Rómar 708. Er hann var í þeirri ferð var Lambert veginn af mönnum Pípíns og er páfa barst það til eyrna vígði hann Húbertus til biskups í Maastricht. Húbertus útdeildi auði biskups til fátækra og varð vinsæll fyrir og virtur prédikari. Hann mun hafa lagt blátt bann við öllum dýraveiðum á helgum dögum í biskupsdæmi sínu. Hann lét búa um jarðneskar leifar Lamberts í smábænum Liège og er það upphafið að veldi þeirrar borgar en Lambert er verndardýrðlingur hennar. Húbertus lést í bænum Fura í Brabanthéraði 30. maí 727 eða 728 og var grafinn í kirkju heilags Péturs í Liège en bein hans síðar flutt í St. Hubert klaustrið í Ardennafjöllum 825. Líklega er messudagur hans miðaður við upptekningu beina hans. (Innskot, FK)
4. nóvember er helgaður Otto, sem var biskup í Bambergi í Þýskalandi á 12. öld trúboði.
5. nóvember er helgaður Malachiasi, sem er einn af spámönnonum í gamla testamentinu.
6. nóvember Leonardusmessa
Ljónharður var lærisveinn Remegíusar hins helga og byrjaði á að gera kraptaverk þegar í æsku.Frakkakóngur vildi því gera hann að byskupi, en Ljónharður vildi ekki, en flúði á skóg undan og hafðist þar við, þangað til kóngur loksins náði í hann til að hjálpa drotningu sinni úr barnsnauð. Það tókst Ljónharði vel og launaði kóngur fyrir það með að láta reisa Remegiusi kirkju úti í skógi fyrir hann. Þar dó Ljónharður 520.
7. nóvember er helgaður Engelbrecht nokkrum, sem varð erkibyskup í Kolni árið 1215. Honum skipuðu þeor Friðrekur Þjóðverjakeisari og Hónoríus pávi að refsa greifa nokkrum, Friðreki frá Isenburg, sem hætt hafði við prestskap og vakið þar á ofan æsingar töluverðar gegn kirkjunni. Erkibyskup lagði á stað til að segja greifa til syndanna, en á eliðinni var ráðist á hann og hann drepinn, árið 1225. Fyrir þetta var Friðrekur greifi píndur til dauða árið eptir, en erkibyskup gerður heilagur.
8. nóvember er kendur við Claudius. Svo er sagt, að á dögum Díóklesians keisara hafi verið fimm nafnfrægir myndasmiði í Róm, sem alltaf settu krossmark á smíðar sínar svo sem til að gera þær útgengilegri. Þetta varð til þess, að þeir á endanum tóku kristna trú, og þegar keisarinn fékk að vita það, lét hann fyrst lemja þá svipum og loksins drekkja þeim. Einn af þessum smiðum var Claudius.
11. nóvember Marteinsmessa
Marteinsmessa var mikil hátíð fyrrum og ein af þeim fáu þess kyns, sem héldu sér eptir siðaskiptin hjá alþýðu manna, einkum í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Á Íslandi hefur hún aptur á móti ekki verið neinn tyllidagur á seinni öldum, en opt er hennar getið fyr á tímum. Marteinn, sá sem dagurinn er kenndur við, var borinn árið 316 í borg einni suður á Ungverjalandi. Foreldrar hans vóru heiðnir og faðir hans embættismaður, rómverskur að kyni. Var hann því sendur til Ítalíu til menta og seinna tekinn í herþjónustu, þó að það væri mjög á móti skapi hans. Svo er sagt, að hann hafi eitt sinn verið með herdeild sinni á Frakklandi og hitt alsnakinn beiningamann, sem var að krókna úr kulda; sneið þá Marteinn yfirhöfn sína í tvent og gaf beiningamanninum helminginn. Næstu nótt á eptir dreymdi hann Krist, sem þá var kominn í kápuslitrin beiningamannsins og sagðist hafa fengið þau hjá Marteini. Sökum þessa lét Marteinn af hermensku og varð klerkur. Eptir það sneri hann móður sinni til réttrar trúar og mörgum öðrum. Varð hann svo nafnfægur af öllu þessu, að lagt var að honum að verða byskup í Tours á Frakklandi. Hann flýði þá í gæsakofa einn, til að komast hjá þessu, en gæsirnar komu upp um hann með ólátum og söngli, og hann varð byskup nauðugur viljugur, og andaðist árið 400. Svo segir sagan, að Marteinn hafi drepið allar gæsirnar í hefndar skyni, og þaðan sé sá siður kominn, sem tíðkast á Norðurlöndum alt til vorra tíma, að slátra gæsum Marteinsmessu dag og halda svo gildi í minningu dýrðlingsins. Ekki mátti taka á neinu handarviki þennan dag fyrrum, og ekki gera annað en éta og drekka, en sú er saga til þess, að malari einn fór til mylnu einu sinni þennan dag, sumir segja til að hnupla. Kom þá skolli sjálfur, greip malarann og malaði hann í smámél. -- Á íslensku eru til þrjár sögur af Marteini byskupi, sem prentaðar eru í Heilagra manna sögum, og hér um bil fimm kirkjur vóru helgaðar honum. Í Viðey er og talað um Marteinsaltari.
13. nóvember
Friðrekur var byskup á Þýskalandi, vandlætingarsamur mjög og djarfur í máli. Eitt sinn borðaði hann fisk hjá Hlöðvi keisara, segir sagan, og áminti þá keisari hann um að rækja vel embætti sitt. „Þú áminnir mig duglega, keisari góður,“ sagði byskup, „en segðu mér nú, hvort þú vilt heldur éta sporðinn eða hausinn af fiskinum, sem þarna er á borðinu“. „Ég held ég byrju á hausnum, því hann er ljúffengari“, sagði keisarinn. „Það grunaði mig lengi, sagði byskup, „og ég ætla því að byrja á að áminna þig sem æðsta mann ríkisins“ -- og sagði honum því næst svo greinilega til syndanna, að keisarinn varð allur að gjalti og lofaði bót og betrun. Eitt var líka það, sem keisari varð að gera, að senda burt drotningu sína, af því hún var eitt hvað afboð lítið í ætt við hann. Þessu varð hún svo reið að hún réð byskupi bana og var hann drepinn fyrir háaltari í kirkju sinni.
Briktíusmessa, messa til minningar um Briktíus biskup í Tours í Frakklandi (d.444). (Innskot, FK)
21. nóvember Maríumessa
Offurgjörð Maríu eða Maríumessa hin þriðja. Hátíð þessi var lögtekin á 14. öld og var hún stofnuð í minningu þess að María hefði verið hrein mær alla ævi, og ætti því að vera svo sem fyrirmynd allra nunna. Munkar sögðu líka, að hún hefði verið vígð til musterisþjónustu þriggja vetra gömul og verið þar, þangað til Jósep lofaðist henni. -- Lítil hátíð sýnist þessi Maríumessa hafa verið á Íslandi, en þó er hún stöku sinnum nefnd í fornum skjölum.
22. nóvember Sesilíumessa
Cecilía var rómversk mær af háum stigum og heiðin í fyrstu, en Úrban pávi sneri henni til réttrar trúar. Foreldrar hennar lofuðu hana heiðnum manni, sem Valeríanus hét, en Cecilía sneri bæði honum og bróður hans Tiburtiusi. Þeir bræður vóru seinna hálshöggnir fyrir utan Rómaborg fyrir það að þeir höfðu grafið lík nokkurra trúbræðra sinna, en Cecilía var dregin fyrir dóm og því næst var henni kastað í eld brennanda; en eldurinn vann ekki á henni, og þá var farið með hana út fyrir borgina og hún höggvin þar, árið 220 eða 230. Hún var síðan einkum dýrkuð sem verndari kirkjusöngsins. -- Af Cecilíu mey er saga til á íslensku í Heilagra manna sögum, og kvæði er þar að auki til um hana, sem kallað er Cecilíudiktur. Um fjórar kirkjur á Íslandi vóru helgaðar henni.
23. nóvember Klemensmessa
Klemens var vinur þeirra postulanna, Péturs og Páls. Pétur vígði hann til byskups í Rómaborg og er hann því nefndur Klemens pávi hinn fyrsti, Páll nefnir hann sem aðstoðarmann sinn í bréfinu til Filippiborgarmanna (4,3). Klemens var seinna rekinn í útlegð til Kersonesos af Trajan keisara, og þar var hann drepinn 102 á þann hátt, að akkeri var bundið við háls honum og honum sökt í sjávardjúp. -- Klemensi var helguð kirkja á Hofi í Öræfum og enn fleiri kirkjur.
25. nóvember Katrínarmessa
Dagurinn er helgaður Katrínu mey, einhverjum helsta dýrðlingi kaþólsku kirkjunnar hér á Norðurlöndum. Hún var kóngsdóttir egipsk, en snerist snemma til kristinnar trúar. Svo er sagt, að Kristur hafi sjálfur birst henni eitt sinn og rétt að henni trúlofunarhring; skildi hún það svo, að hún ætti að vera brúður Krists alla ævi. Katrín var nafntoguð fyrir lærdóm sinn og fór því til borgarinnar Alexandríu til að verja trúbræður sína gegn heiðnum spekingum, sem Maximían keisari fékk til að hrekja kristin trúarbrögð. Sagt er að hún hafi þá rekið 50 þeirra algjörlega í vörðurnar, en við það varð keisari svo reiður, að hann lét kasta henni í myrkvastofu og ætlaði að láta hana deyja úr sulti; sat hún þar í tólf daga, en á hverjum degi kom dúfa af himnum og færði henni mat. Keisarinn ætlaði þá að pynda hana til dauða, en elding kom af himni sem drap böðlana, og ónýtti verkfærin. Þá var hún loks höggvin og segir sagan, að mjólk hafi runnið úr strjúpanum í stað blóðs, en englar hafi tekið líkama hennar og flutt hann yfir Hafið Rauða til Sínai-fjalls. Þar fann munkur einn, Símon að nafni, líkið og gróf það við kirkju. -- Katrínu mey vóru helgaðar um sex kirkjur á Íslandi, og bæði saga og kvæði eru til um hana. Hún á að hafa dáið um 307.
26. nóvember Konráðsmessa
Messa til minningar um Konráð biskup í Konstanz í Þýskalandi á 10. öld. (Innskot, FK)
30. nóvember Andrésmessa
Andrésmessa er til minningar um Andrés postula. Hann var fæddur í Bethsaida í Galíleu og var bróðir Péturs postula. Þeir voru Jónassynir og fiskimenn og urðu fyrstu postular Krists. Af Andrési eru til fjórar sögur á íslensku, sem prentaðar eru í Heilagra manna sögum. Eptir þessum sögum fór Andrés postuli fyrst til Svíþjóðar hinnar miklu, þegar postular skildust, en síðan hafðist hann mest við á Grikklandi, einkum í Miklagarði. Hann var loks krossfestur í Patrasborg í Achaia héraði af jarli einum, sem Egeas hét, árið 80 eða 83. Sú var trú sumstaðar í löndum, að taka mætti mark á Andrésmessu um veðráttufar. Var þá tekið vatnsglas fullt og látið standa einhvers staðar á afviknum stað næstu nótt. Sæist það morguninn eptir, að flóið hefði upp úr glasinu, táknaði það votviðrasaman vetur en heldur mildan, en annars mátti búast við þurviðrum og mestu hörkum. -- Eitthvað um 11 kirkjur íslenskar vóru helgaðar Andrési postula, þar af 3 í Árnes sýslu og 2 í Skagafirði. Drápa hefur og verið til um hann á íslensku, sem sjá má af Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar.
December. Þennan dag kallar Guðbrandur byskup skammdegismánuð í almanaki sínu, en það nafn er eflaust búið til af honum sjálfum og hefur aldrei tíðkast á Íslandi. Karlamagnús nefnir december „mánuðinn helga“ (Heiligmanoth) sökum fæðingar Krists. Hjá Rómverjum var þetta tíundi mánuðurinn, eins og nafnið bendir á (decem=tíu), og helguðu þeir hann sáðgoðinu Satúrni og eldgyðjunni Vestu. Satúrn var faðir Júppíters, sem á að hafa steypt föður sínum frá völdum, og sögðu Rómverjar að forfeður þeirra hefðu lifað gullöldina undir stjórn Satúrns. Var honum því haldin mikil hátíð í þessum mánuði, sem stóð í samfleytta viku, svo sem í minningu þess að þann tíma lá hið frjóvga sáðkorn í jörðu. Vesta var hin hreina og helga gyðja, sem réð fyrir arineldinum, og var því gyðja heimilisfriðar og samheldis. Henni reisti Núma kóngur hof mikið í Róm og setti sex meyjar að gæta hofsins og hins helga arinelds, sem alltaf brann þar. Þær áttu að vera ógiptar og skírlífar alla ævi, og svo var mikið lagt við, ef nokkur grunur komst á þær um óskírlífi að þær vóru óðara kviksettar. Í Vestuhofi var griðastaður fullkominn öllum sakamönnum, sem þangað komust. Aðalhátíð Vestu héldu Rómverjar í júnímánuði og getur því leikið efi á, hvort það sé með öllu rétt, að december hafi verið helgaður henni, þó svo standi í sumum bókum.
1. desember Elegíusmessa
Elegíus mun fæddur í Limoges í Frakklandi um 588. Foreldrar hans voru guðrækið fólk og ólu hann upp í guðsótta og góðum siðum. Þau veittu því snemma athygli hversu hagur hann var í höndum og komu honum í læri til þekkts gullsmiðs (Abbo) sem var yfirmaður myntsláttunnar í Limoges. Elegíus varð á unga aldri þekktur fyrir hagleik sinn við hvers kyns málmsmíðar og náði yfirburða leikni í iðn sinni. Hann var af þeim sökum kallaður til að verða yfirmaður myntsláttunar hjá frakkakonungi, Clotaire II í París. Enn má sjá nafn hans á peningum sem slegnir voru í tíð Dagoberts konungs I. og sonar hans Clovis II. Mörg skrín helgra manna eru enn til með handbragði hans, s.s. umbúnaðurinn um heilagan Martein frá Tour, sem er þjóðardýrðlingur Frakka, við grafhýsi hans nærri París.
Vinátta hans við konung jók mjög á frægð hans fyrir málmsmíðar sínar og frægðinni fylgdi að hann efnaðist mjög. Hann var örlátur á fé sitt við fátæka, keypti marga undan þrældómi, reisti kirkjur og einnig klaustur í Solignac nærri Limoges. Einnig reisti hann klaustur í París fyrir fé sem hann fékk að verklaunum frá Dagobert I., syni Clotaire konungs, en hann átti m.a. þátt í því að fá konunginn í Bretoníu til þess að fallast á að lúta yfirráðum Dagoberts.
Elegíus sem alla tíð hafði verið kirkjurækinn og heittrúaður tók prestsvígslu 640. Hann var þá gerður að biskupi í Noyon og Tournai. Áhugi hans á að boða heiðingjum trú leiddi hann til Flæmingjalands (Flandern), einkum til Antwerpen, Ghent og Courtai og tóku margir trú fyrir hans boðun. Hann dó hinn 1. desember, líkl. árið 660 í Noyon, norðaustur af París, þar sem hann var biskup.
Myndir af Elegíusi má víða sjá, m.a. í dönskum kirkjum s.s. í Stubbekøbing kirkju, Højby kirkju, Dómkirkjunni í Árósum, og í Gjøl kirkju.
Í Gjøl kirkju, nálægt Álaborga á Jótlandi, er mynd af Elegíusi með afhöggvin hestsfót blóðugan í vinstri hendi sér. Að baki þeirri mynd er sú saga, að Elegíus hafi á unga aldri átt að vera svo upptekinn af kunnáttu sinni og hagleik, að hann hafi eitt sinn fest stórt skilti yfir dyrnar á verkstæði sínu sem á var letrað: Hinn mikli meistari. Drottinn sjálfur átti þá að hafa séð þetta frá himni sínum, og harmaði hroka þessa unga manns. Hann sendi þá heilagan Pétur postula til jarðarinnar til þess að kenna honum auðmýkt og minna hann á, hver væri Meistarinn mikli. Heilagur Pétur kom til unga smiðsins í mynd 16 ára unglings og sótti um að gerast lærlingur hans í málmsmíði. Meistarinn Elegíus lagði þá fyrir hann þraut, þar sem Pétur lét mikið yfir sér og þóttist margt kunna í járnsmíðaiðn. Í þeim svifum birtist maður með hest og vildi láta járna hann og þótti Elegíusi því við hæfi, að Pétur sýndi hversu vel hann væri að sér. Hann sagið við Pétur: „Sýndu nú hvað þú kannt fyrir þér og járnaðu hestinn.“ Pétur sótti þegar í stað stóra öxi og hjó í einu höggi fót undan hestinum við liðinn, lagði hann í skrúfstykki og járnaðu hófinn óaðfinnanlega. Elegíus andmælti meðferðinni á hestinum, en Pétur svaraði, að hann væri aðeins að notfæra sér nýja aðferð sem hann hefði lært í skóla nokkrum. Hann gekk síðan út til hestsins með nýjárnaðan fótinn, festi hann aftur á sinn stað svo small í, klappaði hestinum á herðakambinn og sagði: „Þá er þessu lokið.“ Elegíus varð að fallast á að þessi nýja aðferð hefði kosti í för með sér. Seinna þennan sama dag kom annar maður með hest til járnunar og nú vildi meistarinn sjálfur reyna hið nýja verklag Péturs. Hann tók öxina, en gekk illa að höggva fótinn undan hestinum. Betur gekk að járna hófinn í skrúfstykkinu en ómögulegt reyndist að koma fætinum aftur fyrir í liðnum og ekki small í. Þá varð meistarinn að auðmýkja sig gagnvart lærlingnum unga og biðja hann þess, að ljúka verkinu. Pétur tók við fætinum, festi liðinn saman, klappaði hestinum og sagði: „Búinn!“
Þetta atvik er sagt hafa vakið Elegíus til vitundar um það, að hann væri ekki sá mikli meistari sem hann hélt sig vera, aðeins einn væri meistarinn mikli, Guð og Drottinn. Hann fór að leiða hugann æ meir að leyndardómum lífsins, seldi smiðjuna, keypti guðfræðilegar bækur, gerðist prestur, síðar trúboði, reisti kirkjur og varð biskup.
Heilagur Elegíus er verndardýrðlingur gullsmiða, annarra málmsmiða og myntsláttumanna. Hann er einnig verndardýrðlingur Hins konunglega félags rafeinda- og vélaverkfræðinga, sem er herdeild innan Breska hersins. Kunnastur er hann þó sem verndardýrðlingur hrossa og þeirra sem hirða um þau. (Fleira fróðlegt um Elegíus biskup má finna með því að smella HÉR og HÉR. Innskot FK)
Dagurinn er helgaður Arnaldi nokkrum, sem var munkur í Kolni í byrjun 14. aldar. Um hann vita menn það síðast, að hann fór til Sínlands sem trúboði, en lítið mun honum hafa orðið ágengt þar. (Innskot FK: Forðum kölluðu menn Kína Sínland. Sín er þarna dregið af forngríska orðinu Sinae sem menn notuðu um land sem þeir töldu að væri austan við Indland en kunnu ekki frekari deili á.)
4. desember Barbárumessa
Barbara var dóttir höfðingja eins í Níkomedíu, sem var svo gagntekinn af fegurð hennar, að hann tímdi ekki að gefa hana neinum manni og læsti hana inni í sterkum turni, til þess að gárungarnir skyldi ekki glepja hana. Allt fyrir þetta komst þó Órígenes kirkjufaðir inn til hennar og kendi henni rétta trú; en við það varð faðir hennar svo reiður, að hann seldi hana sjálfur heiðingjum í hendur, sem kvöldu hana fyrst á marga vegu, og tóku síðan af henni höfuðið. Það var árið 240, og þá var hún tvítug að aldri. -- Af Barböru mey er saga til á íslensku í Heilagra manna sögum. Henni var og helguð kirkja í Reykholti með fleirum öðrum, og ef til vill víðar.
6. desember Nikulásmessa
Nikulás þessi var fæddur í Pataraborg í Lýceu og andaðist 343 sem byskup í Mirreu. Hann var einkum nafntogaður fyrir hógværð sína, örlæti og lítillæti, sem hann sýndi alla ævi. Sagt er að hann hafi verið á stöðugum ferðum um byskupsdæmi sitt til að hjálpa fátæklingum og styrkja þá í trúnni. Á Íslandi var Nicolás byskup tignaður einna mest af öllum dýrðlingum, og er það eitt með öðru því til sönnunar, að um 35 kirkjur vóru helgaðar honum; fleiri kirkjur eru aðeins helgaðar þeim Maríu mey, Pétri postula og Ólafi helga. Af Nikulási er og mikil saga - eða reyndar tvær - til á íslensku með formála Bergs ábóta Sokkasonar á Munkaþverá, sem andaðist 1350. Til er og brot úr dróttkvæðri drápu um hann, sem finnst í „Málskrúðsfræði“ við Snorraeddu. Sú drápa mun ort um 1300. Aðra Nikulásdrápu, hrynhenda, orti Hallur prestur (Ögmundarson) um 1400, og er hún öll til og prentuð af dr. Carpenter í Ameríku.
7. desember (Innskot: Ambrósíusmessa er 4. apríl og 7. desember til minningar um Ambrósíus kirkjuföður, biskup í Mílanó, sem lést 4. apríl árið 397. FK)
8. desember Maríumessa
Maríumessa 8. desember er hin fjórða, sem stofnuð var í minningu um fæðingu Maríu meyjar. Svo sögðu munkar á miðöldonum, að eins og Jesús væri getinn án syndar, svo yrði María líka að vera það, og þetta var samþykt á kirkjufundi í Buslaraborg (Basel) árið 1439. Skoðun þessi hefur þó aldrei náð verulegri fótfestu í kaþólsku löndonum, nema ef vera skyldi síðan 1854, því þá gerði Píus pávi níundi hana að óbrigðulli kenningu.
13. desember Magnúsmessa eyjajarls hin síðari - Lúsíumessa
Magnús jarl var drepinn 16. apríl 1115 og er hans getið við þennan dag í Almanaki Þjóðvina félagsins 1879. Magnúsmessa hin síðari var fyrst lögtekin á Íslandi 1326 og segja íslenskir annálar, að þá hafi verið „lofað að vinna fimm daga um jól og gefið leyfi miðvikudaga fyrir jólaföstu og langaföstu“. Magnúsi vóru helgaðar fimm kirkjur á Íslandi, þar á meðal kirkja í Húsavík og Dagverðarnesi. - Áður - og seinna líklega jafnframt - var haldin Lucíusmessa þennan dag. Af Lúcíu mey er saga til á íslensku og nokkrar kirkjur vóru helgaðar henni með öðrum. Hún var fædd í Sýracúsu í Sikiley, og lofaðist tignum eðalmanni, sem lét taka hana af lífi, þegar hann komst að því að hún var kristin. Það var um árið 300.
15. desember Imbrudagar
Um Imbrudaga og Sæluviku hefur Jón Sigurðsson ritað langt skeið í Þjóðsv. fél-almanakinu 1878 (17. febr. og 13. mars), og hef ég þar öngvu við að bæta.
19. desember er helgaður Nemesius, sem var kristinn maður í Alexandríu á dögum Decíusar keisara. Keisari þessi ofsótti kristna menn afskaplega, sem kunnugt er, og fór eitt sinn til Alexandríu í því skyni. Þá var Nemesíus gripinn um sama leyti og ræningjaflokkur einn, og honum borið á brýn að hann væri einn úr hópnum. Honum tókst að sanna að svo var ekki, en við það komst upp um hann að hann væri kristinn og þá tók ekki betra við. Var hann fyrst píndur á ýmsa vegu og síðan var honum varpað á bál með ræningjonum, og brann hann þar til kaldra kola.
21. desember Tómasmessa - vetrarsólstöður
Tómasmessa var helguð Thómási postula. Hann var borinn og barnfæddur í Galíleu, en óvíst er hvaða iðn hann hefur haft, áður en hann varð postuli. Um Thómas postula er saga til á íslensku í Postula sögum og brot af annari. Honum var engin kirkja helguð á Íslandi, svo ég viti, því allar Thómáskirkjur þar eru helgaðar Thómási erkibyskupi í Kantaraborg, sem var einna mest tignaður allra helgra manna á Íslandi allt fram undir siðaskiptin. Hann elskaði Þorgils skarði mest allra helgra manna, segir Sturlunga, og á hann hét Hrafn Sveinbjarnarson einu sinni hvalstönnum, og fór síðan með þær sjálfur til Englands. Messudagur hans var 29. decbr., en nú er „gamli Nói“ kominn í stað hans í almanakið.
23. desember Þorláksmessa
Þorláksmessa hin síðari. Hún var í lög leidd á Íslandi af Páli byskupi Jónssyni árið 1199 í minningu þess, að þann dag andaðist Þorlákur byskup hinn helgi Þórhallsson 1193. Tvö dægur skyldi fasta fyrir Þorláksmessu, og mikið héldu Íslendingar upp á þá hátíð fyrrum. Svo er og sagt í Þorlákssögu, að gefist hafi fé frá Englandi til áheita við hinn helga Þorlák byskup, og það og, að Auðun nokkur hafi látið gera líkneski hans í borginni Lynn (eða Kynn) á Englandi. -- Þorlákur byskup var tekinn upp í almanak Dana 1705 að undirlagi Árna Magnússonar. Honum vóru helgaðar um 28 kirkjur á Íslandi. (Sbr. 20. júlí)
24. desember Aðfangadagur
25. desember Jóladagur
Um hátíð þessa hefur Jón Sigurðsson talað í Almanaki Þjóðvinafélagsins 1878 (51. bls.), og hef jeg ekki miklu við það að bæta. Í fornöld, meðan heiðni stóð hér á Norðurlöndum, var miðsvetrarblót haldið á jólum, sem þá var og mesta hátíð. Þorrablót er og opt nefnt í sögum, og ætla sumir, að það sé allt sama og miðsvetrarblót eða jólaveisla, en það er þó ekki fyllilega sannað enn, þó líkindi séu mikil til þess, því að víst þykir það, að jól hafa í heiðni verið haldin nokkrum mun seinna en nú er gert. Snorri Sturluson segir í Hákonar sögu góða (15. kap.) að Hákon, sem var kristinn, hafi fyrstur sett það í lög „at hefja jólahald þann tíma, sem kristnir menn, ok skyldi þá hverr maðr eiga mælis öl, en gjalda fé ella, en halda heilagt meðan jólin ynnist. En áðr var jólahald hafit hökunótt, þat var miðsvetrar nótt, og haldin þriggja nátta jól.“ Hökunótt samsvarar þá jólanóttinni núna eða nóttinni helgu, sem svo er kölluð, á kaþólska tímanum. -- Í fornöld tíðkuðust mjög jólaboð og jóladrykkjur bæði á Íslandi og annars staðar, eins og víða má sjá af sögum, og hefur sá siður að nokkru leyti haldist hjá okkur enn.
26. desember Annar jóladagur - Stefánsmessa
Dagurinn er helgaður Stefáni frumvott, sem grýttur var til dauða af Gyðingum árið 36 e. kr. og fyrstur allra leið píslarvættisdauða. Kaþólskir klerkar byrjuðu vanalega fyrrum messuna annan í jólum þannig: „Í gær fæddist Kristur á jörðu, til þess að Stephán gæti fæðst á himnum í dag.“ -- Um Stephán er til sögukorn á íslensku í Heilagra manna sögum og um 4 kirkjur vóru helgaðar honum, þar á meðal Reynistaðar kirkja.
27. desember Þriðji í jólum - Jónsdagur
Dagurinn er helgaður Jóni (Jóhannesi) Guðspjallamanni og postula. Hann andaðist í Efesos, eitthvað tíræður að aldri, og var sá eini postulanna, sem ellidauður varð. Af honum eru til fjórar sögur á íslensku, sem prentaðar eru í Heilagra manna sögum. Af einni þeirra, sem kölluð er Jóns saga litla, má sjá, að þrír menn hafa ort kvæði um Jón postula, og eru þar tilfærð nokkur erindi úr hverju kvæði. Fyrst er nefnd Jónsdrápa eptir Nikulás ábóta á Munkaþverá, sem andaðist um 1160, þá önnur Jónsdrápa eptir Gamla kanúka í Þykkvabæ, sem uppi hefur verið seint á 12. öld og kveðið hefur Harmsól, þá Jónsvísur eptir Kolbein Tumason, höfðingja Skagfirðinga, sem féll í Víðinesbardaga 1208. Þær vísur er sagt að hafi verið 47 upphaflega, en steflausar; einungis 5 af þeim standa í sögunni. Um 19 kirkjur á Íslandi vóru helgaðar Jóni postula.
28. desember Barnadagur
Dagurinn er nefndur Barnadagur eptir börnunum í Bethlehem, sem Heródes lét drepa. Þau kölluðu kaþólskir „blóm allra píslarvotta“. Seinna varð dagur þessi að nokkurs konar ærslahátíð ungra manna, sem fóru í prestabúning og létu alls konar skrípalátum bæði í kirkjum og annars staðar þennan dag; þó var þetta nánast skoðað sem barna leikur, og dagurinn því kallaður manna á meðal „fíflahátíð“.
31. desember Gamlársdagur - Sylvestrismessa
Dagurinn er helgaður Sylvester páva. Hann skírði Konstantín mikla, sem fyrstur varð kristinn allra keisara, og andaðist á pávastóli 334 eða 335.